اختلافهای مذهبی از ابتدا در میان انسانها وجود نداشت؛ پیامبران الهی مبعوث شدند تا با هدایت بشر و نزول کتابهای آسمانی، اختلافها را پایان دهند و عدالت را در جامعه برقرار کنند. با این حال، برخی پیروان ادیان پس از شناخت حقیقت و دریافت نشانههای روشن الهی، بهدلیل حسادت، زیادهخواهی و منافع شخصی، مسیر اختلاف و تفرقه را در پیش گرفتند.
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، آیات ۲۱۱ تا ۲۱۵ سوره بقره، پنج موضوع مهم در زندگی ایمانی انسان را بررسی میکنند؛ از سرنوشت کسانی که پس از دریافت نشانههای روشن الهی راه انحراف را انتخاب میکنند تا ریشه اختلافهای دینی، حقیقت زندگی دنیا و آخرت، دشواریهای مسیر ایمان و مسئولیت مؤمنان در برابر نیازمندان.
بنابر روایت فارس، علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، با بررسی این آیات، نشان میدهد که برخورداری از هدایت الهی بهتنهایی برای رستگاری کافی نیست؛ بلکه انسان باید در برابر حقیقت تسلیم باشد و مسئولیتهای ایمانی و اجتماعی خود را نیز بپذیرد.
شناخت حقیقت، بدون تسلیم در برابر آن کافی نیست
آیه ۲۱۱ سوره بقره با این پرسش هشداردهنده آغاز میشود: «سَلْ بَنِی إِسْرَائِیلَ کَمْ آتَیْنَاهُمْ مِنْ آیَةٍ بَیِّنَةٍ»؛ از بنیاسرائیل بپرس چه اندازه نشانههای روشن در اختیارشان قرار دادیم.
در ادامه آیه آمده است هرکس نعمت خدا را پس از آنکه به او رسید تغییر دهد، باید بداند که خداوند سختکیفر است.
علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، نعمتهای الهی در این آیه را شامل نشانهها و هدایتهایی میداند که خداوند در اختیار انسان قرار داده است. از نگاه او، مسئله اصلی نداشتن دلیل و نشانه نیست، بلکه تغییر مسیر پس از شناخت حقیقت است.
انسان ممکن است حق را بشناسد، اما بهدلیل منافع شخصی، تعصب یا پیروی از خواستههای نفسانی، آن را کنار بگذارد. این آیه هشدار میدهد که برخورداری از نعمت هدایت، مسئولیت انسان را سنگینتر میکند و نادیده گرفتن آگاهانه حقیقت، پیامدهای جدی به دنبال دارد.
دنیاگرایی، معیارهای واقعی برتری انسان را تغییر میدهد
آیه ۲۱۲ سوره بقره میفرماید: «زُیِّنَ لِلَّذِینَ کَفَرُوا الْحَیَاةُ الدُّنْیَا»؛ زندگی دنیا برای کافران آراسته شده است و آنان مؤمنان را مسخره میکنند.

در ادامه، خداوند وعده میدهد که پرهیزگاران در روز قیامت برتر از آنان خواهند بود و روزی الهی بدون حساب در اختیارشان قرار میگیرد.
از نگاه علامه طباطبایی، مشکل این گروه آن است که زندگی دنیا و لذتهای زودگذر آن را تمام حقیقت زندگی میپندارند. چنین نگرشی سبب میشود مؤمنانی را که به ارزشهای معنوی پایبندند، بهدلیل نداشتن موقعیت یا امکانات دنیایی، مورد تمسخر قرار دهند.
در مقابل، قرآن معیار برتری انسان را نه ثروت و جایگاه اجتماعی، بلکه ایمان و تقوا معرفی میکند. آنچه در نگاه دنیامداران ممکن است نشانه ضعف تلقی شود، در ترازوی الهی میتواند عامل برتری انسان باشد.
اختلافات مذهبی از زیادهخواهی و سرکشی آغاز شد
آیه ۲۱۳ سوره بقره یکی از مهمترین آیات این بخش است که با عبارت «کَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً» آغاز میشود؛ مردم در آغاز یک امت واحد بودند.
سپس خداوند پیامبران را با مأموریت بشارت و هشدار فرستاد و کتاب آسمانی را همراه آنان نازل کرد تا میان مردم درباره آنچه در آن اختلاف داشتند، داوری کند.
علامه طباطبایی در تفسیر المیزان توضیح میدهد که انسان موجودی اجتماعی است و زندگی جمعی او به همکاری و تعامل با دیگران نیاز دارد. با گسترش جوامع انسانی و تفاوت در خواستهها، منافع و تمایلات افراد، زمینه اختلاف نیز فراهم شد. از همین رو، بشر برای برقراری عدالت و سامان دادن به روابط اجتماعی به قانون و داوری نیاز پیدا کرد.
در چنین شرایطی، خداوند پیامبران را فرستاد و کتابهای آسمانی را نازل کرد تا انسانها را به حقیقت و عدالت دعوت کنند و اختلافهای آنان را برطرف سازند. بنابراین، مأموریت دین ایجاد تفرقه نبود، بلکه هدایت بشر به سوی وحدت و عدالت بود.
اما نکته تأسفبار اینجاست که حتی دین نیز از اختلافافکنی برخی انسانها در امان نماند. قرآن در ادامه همین آیه میفرماید:
«وَمَا اخْتَلَفَ فِیهِ إِلَّا الَّذِینَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَیِّنَاتُ بَغْیًا بَیْنَهُمْ»
اختلاف در دین، پس از آمدن نشانههای روشن، از سوی کسانی شکل گرفت که کتاب آسمانی در اختیارشان قرار گرفته بود و بهدلیل ستم و زیادهخواهی میان خود اختلاف کردند.
از نگاه علامه طباطبایی، این اختلاف را نمیتوان صرفاً به ناآگاهی یا تفاوت برداشتها نسبت داد؛ بلکه قرآن ریشه آن را در تعبیر «بَغْیًا بَیْنَهُمْ» بیان میکند؛ یعنی سرکشی، تجاوز به حقوق دیگران و زیادهخواهی.
به این ترتیب، اختلافهای دینی در مرحلهای از تاریخ، میان پیروان ادیان و صاحبان کتابهای آسمانی نیز گسترش یافت؛ کسانی که بهجای تسلیم در برابر حقیقت، منافع و خواستههای خود را بر آن مقدم کردند.
بنابراین، باید میان اختلافهای طبیعی ناشی از تفاوت منافع و نیازهای انسانها با اختلافهایی که پس از شناخت حقیقت و از روی زیادهخواهی شکل میگیرد، تفاوت قائل شد. دین برای پایان دادن به اختلاف و برقراری عدالت آمده بود، اما برخی انسانها آن را به عرصهای برای رقابتهای نفسانی و منافع شخصی تبدیل کردند.
مسیر رسیدن به بهشت از آزمونهای دشوار میگذرد
آیه ۲۱۴ سوره بقره با پرسشی تأملبرانگیز، مؤمنان را متوجه واقعیتی مهم میکند: «أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ»؛ آیا گمان کردهاید بدون تحمل سختیهایی مانند گذشتگان وارد بهشت میشوید؟
قرآن از مؤمنانی سخن میگوید که با فقر، بیماری، مشکلات و فشارهای سنگین روبهرو شدند؛ بهاندازهای که پیامبر و مؤمنان همراه او فریاد زدند: «مَتَیٰ نَصْرُ اللَّهِ»؛ پس یاری خدا چه زمانی فرا میرسد؟

پاسخ الهی روشن است: «أَلَا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِیبٌ»؛ آگاه باشید که یاری خدا نزدیک است.
علامه طباطبایی تأکید میکند که آزمایش و ابتلا، سنت همیشگی خداوند است و هیچ امتی از این قاعده مستثنا نیست. حتی پیامبران و مؤمنان نیز در مسیر ایمان با دشواریهای سنگین روبهرو شدهاند.
بنابراین، صرف ادعای ایمان و انتظار پاداش الهی کافی نیست؛ انسان باید در برابر مشکلات، استقامت و پایبندی خود به مسیر حق را حفظ کند. این آیه در عین حال یادآور میشود که سختیها به معنای فراموش شدن انسان از سوی خدا نیست و وعده یاری الهی همچنان پابرجاست.
انفاق در قرآن از خانواده آغاز میشود
آخرین آیه این بخش، یعنی آیه ۲۱۵ سوره بقره، موضوع انفاق و مسئولیت اجتماعی مؤمنان را مطرح میکند.
آیه با این عبارت آغاز میشود: «یَسْأَلُونَکَ مَاذَا یُنْفِقُونَ»؛ از تو میپرسند چه چیزی انفاق کنند؟
پاسخ قرآن، علاوه بر توجه به اصل انفاق، اولویت دریافتکنندگان کمک را نیز مشخص میکند: «فَلِلْوَالِدَیْنِ وَالْأَقْرَبِینَ وَالْیَتَامَیٰ وَالْمَسَاکِینِ وَابْنِ السَّبِیلِ»؛ انفاق باید به پدر و مادر، خویشاوندان، یتیمان، نیازمندان و درراهماندگان برسد.
علامه طباطبایی به نکته ظریفی در این آیه اشاره میکند؛ پرسش درباره این است که چه چیزی انفاق شود، اما پاسخ الهی بیشتر بر این تمرکز دارد که به چه کسانی انفاق شود. به این ترتیب، قرآن توجه مؤمنان را از صرف پرداخت مال به شناخت نیازمندان و اولویتبندی کمکها معطوف میکند.
همچنین تعبیر «مِنْ خَیْرٍ» نشان میدهد که هر مال نیک و ارزشمندی میتواند موضوع انفاق قرار گیرد و کم یا زیاد بودن آن، اصل این عمل خیر را تغییر نمیدهد. در پایان آیه نیز خداوند تأکید میکند که از هر کار خیری که انسان انجام دهد، آگاه است.
ایمان واقعی در رفتار و مسئولیتپذیری انسان نمایان میشود
آیات ۲۱۱ تا ۲۱۵ سوره بقره، مجموعهای از هشدارها و آموزههای مهم درباره زندگی ایمانی را در کنار یکدیگر قرار میدهند. این آیات از سرنوشت کسانی آغاز میشوند که پس از دریافت نشانههای روشن الهی، نعمت هدایت را نادیده میگیرند و با بیان ریشه اختلافهای دینی، به ضرورت صبر و استقامت در مسیر ایمان میرسند.
در نهایت نیز با طرح موضوع انفاق، نشان میدهند که ایمان تنها به اعتقاد و سخن محدود نمیشود؛ بلکه باید در تسلیم در برابر حقیقت، پایداری در برابر سختیها و مسئولیتپذیری در قبال خانواده و نیازمندان جامعه نیز جلوه پیدا کند.
تلاوت آیات ۲۱۱ تا ۲۱۵ سوره بقره، واقع در صفحه ۳۳ قرآن کریم، را در ادامه ببینید و بشنوید.
کد مطلب 2303097
-
ریشه اختلافات مذهبی در قرآن؛ وقتی منافع شخصی جای حقیقت را گرفت
-
«در آغوش نیل»؛ روایتی از پیوند ایمان، اراده انسان و سرنوشت ملتها
-
عکس کمتر دیدهشده از دیدار رهبر شهید انقلاب با آیتالله وحید خراسانی در قم + تصویر
-
خداوند انسان را برای جهنم نیافریده است؛ سرنوشت دوزخی نتیجه انتخاب انسان است
-
منبر در قاب؛ دین به زبان شهروند
-
عکس کمتر دیدهشده از دیدار رهبر شهید انقلاب با آیتالله وحید خراسانی در قم + تصویر