کالبدشکافی جنون زندگی مشترک؛ خانه را به مسلخ «من»ِ سلطه‌گر بدل نکنیم/ از شکنجه‌ی سکوت تا فوران خشم

کالبدشکافی جنون زندگی مشترک؛ خانه را به مسلخ «من»ِ سلطه‌گر بدل نکنیم/ از شکنجه‌ی سکوت تا فوران خشم

در «نازنین» داستایوفسکی و «سونات کرویتسر» تولستوی، زندگی زناشویی به عرصه‌ای برای بروز حسادت، تملک‌گرایی و میل به سلطه بدل می‌شود؛ دو روایت تکان‌دهنده از مردانی که به نام عشق، موجودیت همسرانشان را تهدید و زندگی و خانه را به مسلخ «من» سلطه گر بدل می کنند.

به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین امیررضا اعطاسی کارشناسی ارشد مدیریت ساخت در ایبنا نوشت: نهاد ازدواج و ساختار زندگی مشترک، در آرمانی‌ترین و تکامل‌یافته‌ترین خوانش خود، بستر پیوند دو روح و تلاقی دو ذهنیت مستقل برای رسیدن به تعالی است. با این وجود، هنگامی که این ساختار تحت سیطره‌ی روان‌رنجوری‌های پنهان، عقده‌های سرکوب‌شده و میل مفرط به تملک قرار می‌گیرد، به شکنجه‌گاهی دهشتناک بدل می‌شود که در آن موجودیتِ یکی به دست دیگری بلعیده یا نابود می‌گردد. در روسیه‌ی قرن نوزدهم، جایی که قوانین و هنجارهای اجتماعی صراحتاً سلسله‌مراتب جنسیتی را به نفع مردان تثبیت کرده و زن را از حقوق اولیه‌ای چون طلاق مستقل یا استقلال مالی محروم می‌ساخت، نهاد خانواده مستعدِ تبدیل شدن به یک ساختار استبدادیِ بی‌رحمانه بود. خشونت خانگی نه تنها به عنوان یک ناهنجاری، بلکه در بسیاری از سطوح به عنوان ابزاری برای «اصلاح» و اِعمال قدرتِ مردانه پذیرفته شده بود. در چنین اتمسفرِ خفقان‌آوری، فئودور داستایوفسکی در «نازنین» (۱۸۷۶) و لئو تولستوی در «سونات کرویتسر» (۱۸۸۹) دو تن از ژرف‌اندیش‌ترین روان‌کاوان ادبیات کلاسیک، پرده از تاریک‌خانه‌ی خشونت زناشویی برمی‌دارند.

این دو اثر صرفاً روایتگر داستانِ تقلیل‌یافته‌ی قتل یا خودکشیِ دو زنِ بخت‌برگشته نیستند؛ بلکه کالبدشکافیِ دقیق، بی‌رحمانه و فلسفی مکانیسم روانیِ مردانی‌اند که درگیری‌های درونی، حسادت و سلطه‌جوییِ خود را در ساحت یک رابطه‌ی زناشویی بر سر همسرانشان آوار می‌کنند. این دو کاراکتر—مردِ نزول‌خور و پوزدنیشف—را نباید به عنوان بیماران روانیِ مطرود و مجزای از جامعه‌ی انسانی در نظر گرفت. جنایات آنان، در واقع نسخه‌ای اغراق‌شده و فوران‌یافته از همان بیماریِ اپیدمیک و پنهانی است که در لایه‌های زیرینِ روانِ بشریت رسوب کرده است: حسادت، تملک‌گرایی، غرور آسیب‌دیده و ناتوانی بنیادین در پذیرش «دیگری» به عنوان یک سوژه‌ی مستقل. بررسی تطبیقیِ این دو شاهکار، کاوشی است در هزارتوی تاریک نفسانیات انسان، جایی که عشق با اِعمال قدرت و استیلا اشتباه گرفته می‌شود و میل به تسلط، در نهایت به ویرانیِ ابژه عشق و فروپاشیِ کاملِ سوژه می‌انجامد.

لنگرگاه مفهومی: تک‌گویی قاتلان و مونولوژیسمِ روانِ کنترل‌گر

از منظر ساختارگرایی روانی و روایت‌شناسی، تلاقی بنیادینِ هر دو اثر در فرم «تک‌گویی» (Monologue) نهفته است. هر دو داستان، اعترافاتی طولانی، نفس‌گیر و یک‌طرفه از زبان مردانی هستند که پس از نابودی همسرانشان، در تلاش برای توجیه، واکاوی و معنا بخشیدن به فاجعه‌ای می‌باشند که خود معمارِ اصلیِ آن بوده‌اند.

در «نازنین»، مردِ نزول‌خور در اتاقی قدم می‌زند که جسد همسر شانزده‌ساله‌اش—که چند ساعت پیش خود را از پنجره به بیرون پرت کرده—بر روی میز آن قرار دارد. او در یک آشفتگیِ روانیِ عمیق، افکارش را بلند بلند بیان می‌کند و سعی دارد با کنار هم قرار دادنِ قطعات این پازل، به یک استدلال منطقی دست یابد. داستایوفسکی در مقدمه‌ی داستان اشاره می‌کند که گویی یک تندنویس خیالی در حال ثبت هذیان‌های تحلیلی این مرد است تا جریان سیال ذهن او را مستند کند. مرد در همان ابتدای داستان تاکید می‌کند که باید افکارش را به «نظم» درآورد، و این میل به نظم، دقیقاً بازتابی از همان ساختار روانی است که در طول ازدواجش سعی در پیاده‌سازی آن داشت.

در مقابل، پوزدنیشف در «سونات کرویتسر»، در فضایی کلاستروفوبیک و محصور درون یک قطار در حال حرکت، داستانِ جنایت خود و قتل همسرش با دشنه را برای مسافری ناشناس روایت می‌کند. او ساعت‌ها بی‌وقفه سخن می‌گوید، نظریه‌پردازی می‌کند و تمام ارکان تمدن، نهاد ازدواج و موسیقی را زیر سؤال می‌برد.

انتخاب فرم تک‌گویی در این دو اثر تصادفی نیست. بر اساس نظریه‌ی میخائیل باختین، آثار داستایوفسکی عموماً بر پایه‌ی «پلی‌فونی» (چندصدایی) استوارند، جایی که صداهای مختلف با استقلال کامل در تقابل با یکدیگر قرار می‌گیرند. اما در «نازنین» (و به تبع آن در اثر تولستوی)، ما با یک «مونولوژیسم» یا تک‌صداییِ مطلق روبه‌رو هستیم. این فرم، نمودِ بیرونیِ یک روانِ کنترل‌گر و بیمار است. این مردان حتی پس از مرگِ همسرانشان نیز حاضر نیستند صدایی جز صدای خودشان شنیده شود. آن‌ها با مصادره‌ی صدای زن، یک «گفتمان اقتدارگرا» (Authoritative Discourse) خلق می‌کنند که در آن زن تنها از فیلترِ ادراکِ مرد بازنمایی می‌شود.

تک‌گوییِ آن‌ها، تلاشِ استیصال‌آمیزِ یک ضمیرِ ناایمن (Insecure Ego) برای تحمیلِ روایت خود بر واقعیت است. آن‌ها بازماندگانی هستند که دادگاهی تک‌نفره برپا کرده‌اند و در آن همزمان قاضی، وکیل مدافع، نظریه‌پرداز و جلادند. این رفتار روان‌شناختی نشان می‌دهد که برای این دو مرد، زن هرگز یک سوژه‌ی انسانیِ مستقل با حقوق برابر و جهان‌بینیِ منحصربه‌فرد نبوده است؛ بلکه صرفاً ابژه‌ای بوده برای بازتاب دادنِ قدرتِ آن‌ها. وقتی ابژه از مدارِ کنترل خارج می‌شود—یکی با پناه بردن به سکوت ابدیِ خودکشی و دیگری با نقض حریم انحصاری از طریق هنر—تنها راهِ بازگرداندنِ کنترل، نابودی فیزیکیِ ابژه و سپس تصاحبِ کاملِ روایتِ زندگی او از طریق کلمات است.

کالبدشکافی جنون زندگی مشترک

کالبدشکافی روان‌شناختی دو کاراکتر در مسلخ زناشویی/ مردِ داستان «نازنین»: عقده حقارت، شکنجه‌ی سکوت و میل به سلطه‌ی اگزیستانسیال

راوی داستان «نازنین»، مردی چهل‌ویک ساله و طردشده از ارتش است که به دلیل امتناع از شرکت در یک دوئل، متهم به بزدلی شده و شرافت خود را از دست داده است. او در پی این تحقیرِ اجتماعی، به شغل منفورِ نزول‌خوری (گروگان‌گیریِ مالی اقشار آسیب‌پذیر) روی آورده است تا از این طریق، انتقامِ انزوای خود را از جامعه بگیرد. ازدواج او با دختری شانزده‌ساله و بی‌پناه، نه از سرِ یک عشق اصیل، بلکه یک مانورِ قدرت است. دختر که برای رهایی از فقر و فروخته شدن به مردی بسیار مسن‌تر و بی‌رحم‌تر، به این ازدواج تن داده است، در چشمِ راوی یک بومِ خالی است که باید مطابق میلِ او نقاشی شود.

از منظر روان‌کاوی اگزیستانسیالِ ژان پل سارتر، راوی به شدت درگیرِ بحرانِ «نگاهِ دیگری» (Le Regard) است. سارتر استدلال می‌کند که حضور «دیگری»، فرد را از جایگاه یک سوژه‌ی آزاد به یک ابژه تقلیل می‌دهد و این امر همواره با نوعی منازعه‌ی قدرت همراه است. مردِ نزول‌خور، که در گذشته زیرِ نگاهِ قضاوت‌گرِ هم‌رزمانش در هم شکسته است، اکنون از یک عقده‌ی حقارتِ عمیق رنج می‌برد. او این عقده را از طریق مکانیزمِ روانیِ «جبران افراطی» (Overcompensation) در محدوده‌ی بسته‌ی خانه‌ی خود پیاده می‌کند. او آشکارا به روانِ سلطه‌جوی خود اعتراف می‌کند: «می‌خواستم او خودش بدون کمک من درک کند که من چه مردی هستم… او برای من همه چیز بود، تمام امید آینده‌ام که در رویاهایم می‌پروراندم! او تنها کسی بود که من برای خودم آماده می‌کردم… من به وضوح می‌دیدم که این دوست باید آموزش ببیند، مدرسه‌سازی شود و حتی فتح گردد».

خطرناک‌ترین ابزار او برای این فتح و سلطه‌گری، نه تنبیه بدنی—که در آن دوران بسیار رایج بود—بلکه «شکنجه‌ی روانی از طریق سکوت» است. زمانی که زنِ جوان متوجه می‌شود شوهرش آن قهرمانِ ایده‌آل و ناجیِ نجیب نیست و خصلت‌های حقیرانه‌ی یک نزول‌خور را دارد، شروع به عصیان می‌کند. در واکنش به این نافرمانی، مرد دیواری از یخ و سکوت پیرامون خود می‌کشد. او می‌گوید: «من در سکوت استاد بودم… من تراژدی‌های کاملی را در سکوت از سر گذرانده‌ام… من با سکوت خود، شور و اشتیاق او را با آب سرد خاموش کردم». این سکوتِ مرگ‌بار، استراتژیِ روان‌پریشانه‌ای برای محروم کردنِ زن از ارتباط انسانی، بی‌اعتبار ساختن وجود او و تبدیل کردنش به یک شیءِ بی‌هویت است.

در اوج داستان، بحران به نقطه‌ی بی‌بازگشتی می‌رسد. زن با اسلحه‌ای در دست بر بالای سرِ مردِ خوابیده (که در واقع بیدار است و تظاهر به خواب می‌کند) ظاهر می‌شود. مرد با باز کردن چشم‌هایش و نشان دادن بی‌تفاوتیِ مطلق به مرگ، زن را به لحاظ روانی خلع‌سلاح می‌کند. او پیروزی نهاییِ خود را نه در عشق، که در چیرگیِ کاملِ روانی جشن می‌گیرد و بلافاصله برای زن یک تختِ جداگانه می‌خرد و او را در خلائی از تنهایی، شرم و انزوای مطلق رها می‌کند. تضاد تراژیک در روان این مرد، جنگی است فرساینده میان نیاز او به دوست داشته شدن و ترس بیمارگونه‌اش از آسیب‌پذیری. او می‌خواهد همچون یک ناجی و یک خدا پرستیده شود، اما بدون آنکه خود را عریان و در معرض قضاوت قرار دهد. در نهایت، همین فشارِ خردکننده‌ی سکوت، فقدانِ همدلی و تسلیمِ مطلق، روانِ زن را چنان متلاشی می‌کند که او در یک استیصالِ صامت، خود را با شمایلی مذهبی از پنجره به بیرون پرتاب می‌کند.

پوزدنیشف در «سونات کرویتسر»: پارانویا، تمایل تقلیدی و جنون تصاحب

اگر راویِ «نازنین» در پیِ تسلطِ خاموش و فرسایشی است، پوزدنیشف، مردِ داستان تولستوی، آتشفشانی از حسادت، وسواس فکری و فورانِ خشم است. پوزدنیشف مردی است که نهاد ازدواج و عشق رمانتیک را در جامعه‌ی اشرافی قرن نوزدهم، چیزی جز نقابی بر چهره‌ی شهوت و اشتهای حیوانیِ مردان و تن‌فروشیِ قانونیِ زنان نمی‌داند. او در جوانی، تجربیات متعددی با روسپیان داشته و این امر دیدگاه او را به زنان و رابطه‌ی جنسی به شدت مسموم کرده است. ازدواج او با همسرش از ابتدا بر پایه‌ی یک جذابیت جسمانی (که با لباس‌های تحریک‌کننده‌ی مرسومِ آن دوران تشدید شده بود) شکل گرفته و به محض فروکش کردنِ این تبِ جسمانی، جای خود را به درگیری‌های پایان‌ناپذیر، سکوت‌های خصمانه و تنفری دوطرفه داده است.

کالبدشکافیِ روانیِ پوزدنیشف پرده از سندرم اتللو (حسادت بیمارگونه یا Pathological/Delusional Jealousy) برمی‌دارد. این حسادت نه یک واکنش طبیعی به یک تهدیدِ واقعی، بلکه یک بیماری فکریِ تحلیل‌برنده است که ریشه در توهمات پارانوئید و فرافکنیِ تمایلات تاریکِ خودِ فرد دارد. او معتقد است که همسرش، به ویژه پس از آنکه با استفاده از روش‌های پیشگیری از بارداری توسط پزشکان از فرزندآوری منع می‌شود، از «تنها توجیهِ زندگیِ خوک‌وارشان» یعنی تولید مثل، رها شده و به یک موجود خطرناک، وسوسه‌انگیز و غیرقابل‌کنترل تبدیل شده است.

اما محرک اصلی این جنون و نقطه‌ی احتراقِ این بشکه‌ی باروت، ورود یک ویولونیست به نام تروخاشفسکی و هم‌نوازیِ او با همسرِ پوزدنیشف در قطعه‌ی معروفِ «سونات کرویتسر» (سونات شماره ۹ بتهوون، اپوس ۴۷) است. در این نقطه، نظریه‌ی «تمایلِ تقلیدی» (Mimetic Desire) رنه ژیرار، ابزاری بی‌نظیر برای تحلیلِ روانِ پوزدنیشف فراهم می‌آورد. بر اساس نظریه‌ی ژیرار، میل انسان هرگز خطی و مستقیم نیست، بلکه همواره مثلثی است؛ ما اشیاء یا افراد را نه به خاطر ارزش ذاتی‌شان، بلکه به این دلیل می‌خواهیم که «دیگری» (واسطه/رقیب) آن‌ها را ارزشمند می‌داند و می‌طلبد. با ورود موسیقی‌دان به خانه، پوزدنیشف همسر خود را که تا پیش از این برایش ملال‌آور شده بود، مجدداً از دریچه‌ی نگاهِ رقیب (تروخاشفسکی) بازخوانی می‌کند و او به یک ابژه‌ی خواستنی و همزمان غیرقابل‌دسترس تبدیل می‌شود.

علاوه بر این رقابت تقلیدی، پوزدنیشف از قدرتِ موسیقی به شدت وحشت دارد؛ او درمی‌یابد که موسیقی می‌تواند استدلال و کلمات را دور بزند و ارتباطی متافیزیکی و حسی میان همسرش و مردی دیگر برقرار سازد که او در آن هیچ سهمی ندارد. بتهوون در سونات کرویتسر، با ساختاری به شدت پرشور، دراماتیک و دیالوگ‌گونه میان ویولن و پیانو، فضایی از تنش و رهاییِ احساسی خلق کرده است. پوزدنیشف احساس می‌کند همسرش هنگام نواختن، احساسات، ریتم، ریسک و شوری را با مردی دیگر به اشتراک می‌گذارد که از دایره‌ی کنترل و درکِ او کاملاً خارج است.

این عدم تقارن، عمیق‌ترین «زخم خودشیفتگی» (Narcissistic Wound) را بر روان او وارد می‌سازد. او به این نتیجه می‌رسد که در حین نواختن موسیقی، مرزهای ذهنی و جسمیِ همسرش درنوردیده شده است. پوزدنیشف خیانت را کشف نمی‌کند، بلکه آن را با وسواسی هولناک در ذهن بیمار خود "آهنگسازی" می‌کند. پارانویای او به حدی می‌رسد که آگاهی‌اش تا یک نقطه‌ی کور و سیاه تنگ می‌شود؛ نقطه‌ای که در آن، خشمِ فیزیکی، دشنه و از بین بردنِ این هارمونیِ غیرقابل‌کنترل، به عنوان تنها راه برای بازپس‌گیریِ مالکیت بر بدن و روحِ زن باقی می‌ماند.

بستر زمانی و بحران‌های روحی نویسندگان: زایش دو شاهکار از دل رنج

برای درک عمیق‌تر این دو اثر، تحلیل بافتار تاریخی، اجتماعی و بحران‌های اگزیستانسیال دو نویسنده در زمان خلق آن‌ها امری حیاتی است. راویِ نزول‌خور و پوزدنیشف صرفاً تخیلات ادبیِ معلق در خلاء نیستند، بلکه بازتابی از درگیری‌های عمیق ایدئولوژیک، فلسفی و روانیِ خالقان خویش‌اند.

کالبدشکافی جنون زندگی مشترک

داستایوفسکی (۱۸۷۶): اضطراب‌های «یادداشت‌های روزانه» و سایه‌ی مریم بوریسووا

زمانی که داستایوفسکی «نازنین» را می‌نوشت، در حال تدوین و انتشار مجموعه‌ی سترگِ «دفتر یادداشت روزانه یک نویسنده» بود؛ اثری که در آن مرزهای میان روزنامه‌نگاری، فلسفه و داستان‌نویسی محو می‌شد. او در آن دوران، اگرچه به شهرت رسیده بود، اما همواره سایه‌ی سنگینِ فقر، بدهی‌های ناشی از قمار و فشارِ طلبکاران را بر سر خود حس کرده بود. بنابراین، او به خوبی با روان‌شناسیِ نزول‌خواران و بدهکارانِ درهم‌شکسته آشنایی داشت.

در آوریل ۱۸۷۶، داستایوفسکی خبری کوتاه اما به شدت تکان‌دهنده را در روزنامه خواند: دختری جوان به نام مریم بوریسووا، که یک خیاطِ تهیدست بود، به دلیل ناامیدی مطلق از پیدا کردن کار و ادامه‌ی حیات، در حالی که تمثالی مذهبی از مریم مقدس را در آغوش فشرده بود، خود را از پنجره به پایین پرتاب کرد. این رویداد واقعی، روح به شدت حساس و جستجوگرِ داستایوفسکی را درهم‌کوبید. او در یادداشت‌هایش از این رویداد به عنوان یک «خودکشیِ معصومانه» یاد کرد که همچون روحی سرگردان، مدت‌ها ذهن او را تسخیر کرده بود.

داستایوفسکی این مفهوم را به داستانش تزریق کرد تا به نقدِ «کوسنوست» (Kosnost) بپردازد؛ مفهومی در زبان روسی به معنای جمود، رکودِ روحی، سکونِ اخلاقی و استیلای ماده بر روح. زنِ جوان در داستان «نازنین»، با در آغوش کشیدن شمایل مذهبی پیش از پرش به سوی مرگ، نشان می‌دهد که روحِ لطیف و بی‌پیرایه‌ی او نتوانسته است با جهانِ کاسب‌کارانه، سرد و مبتنی بر اعداد و ارقامِ شوهرش (که نماد همان Kosnost است) سازگار شود. نمادگرایی روانی (Psychological Symbolism) داستایوفسکی در اینجا به اوج خود می‌رسد؛ جایی که پول و اشیاءِ گروییِ مغازه، در برابر تمثالِ مقدس و استیصالِ معصومانه قرار می‌گیرند.

همچنین نمی‌توان از تأثیراتِ زندگی شخصیِ نویسنده غافل شد. داستایوفسکی خود با یک زن جوانِ تندنویس (آنا اسنیتکینا) که بسیار از او کوچکتر بود ازدواج کرده بود. آنا کسی بود که به افکار آشفته‌ی داستایوفسکی نظم می‌بخشید و سخنانش را تندنویسی می‌کرد. با خلق شخصیت راویِ «نازنین»، داستایوفسکی احتمالاً تاریک‌ترین ترس‌های درونیِ خود از تفاوت سنی، اعمال قدرت در یک رابطه‌ی زناشویی، و خطر تبدیل شدن به یک دیکتاتورِ خانگیِ بی‌عاطفه را برون‌ریزی (Catharsis) کرده و به روی کاغذ آورده است.

کالبدشکافی جنون زندگی مشترک

تولستوی (۱۸۸۹): بحران معنوی پس از خلق، و تقبیح رادیکالِ نفسانیات

لئو تولستویِ زمانِ نگارشِ «سونات کرویتسر»، فرسنگ‌ها از آن اشراف‌زاده‌ی سرزنده‌ای که حماسه‌ی «جنگ و صلح» یا تراژدیِ عاشقانه «آنا کارنینا» را نگاشته بود، فاصله داشت. او در دهه‌ی ۱۸۸۰ دچار یک بحران معنویِ ویرانگر و تحولِ فلسفیِ بنیادین شد که مسیر زندگی، تفکرات و رابطه‌اش با همسرش (سوفیا آندریونا) را برای همیشه دگرگون ساخت. تولستوی تحت تأثیر مکتب بدبینی (Pessimism) و ریاضت‌گراییِ (Asceticism) آرتور شوپنهاور، و همچنین خوانشِ رادیکال و شخصیِ خود از تعالیم مسیح، به این باور رسید که تمایلات جسمانی و حتی نهادِ ازدواج، انسان را به تباهی اخلاقی می‌کشاند و مانعی بزرگ در مسیر رسیدن به کمالِ روحانی و عشق به خداوند است.

شوپنهاور معتقد بود که «اراده‌ی معطوف به حیات» (Will to Life)، انسان را از طریق غریزه‌ی جنسی به بردگی می‌کشد تا چرخه‌ی رنج و تولد ادامه یابد، و تنها راه رهایی، ریاضت و سرکوبِ این غریزه است. تولستوی این فلسفه را در «سونات کرویتسر» تجسم بخشید. این رمانِ کوتاه، در واقع تریبونی رادیکال برای بیان افکار افراطی و بدبینانه‌ی تولستوی پیرامون روابط زن و مرد است.

در موخره‌ای که تولستوی بر این کتاب نوشت تا از موج انتقادات بکاهد، او صراحتاً استدلال کرد که ازدواجِ مسیحی یک پارادوکس است؛ مسیح هرگز ازدواج نکرد و آن را ترویج ننمود. به باور تولستویِ متاخر، آرمانِ غاییِ یک مسیحی باید «عفتِ مطلق» (Absolute Chastity) باشد، حتی اگر این امر به معنای انقراضِ نسلِ بشر باشد. از این منظر، پوزدنیشف به طور کامل یک هیولا نیست؛ او مجرایی است که تولستوی از طریق او ریاکاریِ جامعه‌ی بورژوازی، نگاه کالاانگارانه به زنان، خطراتِ نهفته در هنر و ماهیتِ مخربِ شهوت را به باد انتقاد می‌گیرد.

اما تولستوی به عنوان یک هنرمندِ بی‌همتا، به قدری صادق و واقع‌گراست که اجازه نمی‌دهد داستانش صرفاً به یک خطابه‌ی اخلاقی تقلیل یابد. او اجازه می‌دهد صدای جنونِ پوزدنیشف چنان طنین‌انداز شود که مخاطب همزمان با نقدهای گزنده‌ی او بر جامعه همدردی کند و از روانِ به شدت بیمار، کنترل‌گر و خشنِ او وحشت‌زده شود. وضعیت روحی تولستوی در آن دوران چنان ملتهب بود که تنش‌های شدیدی میان او و همسرش شکل گرفت؛ همسری که سیزده فرزند برای او به دنیا آورده بود و اکنون شاهد بود که شوهرش تمام پایه‌های زندگیِ مشترکشان را در یک رمان، تحقیر و تقبیح می‌کند.

تضاد در مکانیزم نابودی: خشونت روانی در برابر فوران فیزیکی

با وجود آنکه ریشه‌ی تاریکِ این جنون زناشویی در هر دو داستان یکی است (نیاز بیمارگونه به تسلط مطلق و ناتوانی در برقراری ارتباط انسانی اصیل)، مکانیزم اِعمال قدرت و خشونت در آن‌ها در تضادی آشکار قرار دارد. این تفاوت، نشان‌دهنده‌ی رویکردهای متفاوت دو غول ادبیات روس به مسأله‌ی تخریبِ روان و جسم انسانی است.

کالبدشکافی جنون زندگی مشترک؛ خانه را به مسلخ «من»ِ سلطه‌گر بدل نکنیم/ از شکنجه‌ی سکوت تا فوران خشم

در جهانِ داستایوفسکی، شکنجه نیازی به خونریزی ندارد. قتلی که در «نازنین» رخ می‌دهد، مرگی است که قطره قطره در روحِ مقتول چکانده می‌شود. مردِ نزول‌خور با محروم کردنِ زن از عشق، مراقبت و حداقلِ ارتباطِ کلامی، او را در یک سرمای مطلقِ اگزیستانسیال قرار می‌دهد؛ تا جایی که زن احساس می‌کند موجودیتش لغو شده و دیگر هیچ دلیلی برای ادامه‌ی حیات ندارد. داستایوفسکی نشان می‌دهد که قتلِ روح، می‌تواند بسیار بی‌رحمانه‌تر از قتلِ جسم باشد.

اما در جهانِ تولستوی، خشم دارای بُعدی مادی، گوشتی و کاملاً فیزیکی است. پوزدنیشف نمی‌تواند با سکوت همسرش را مهار کند، زیرا موسیقی فضای روانیِ اتاق را تسخیر کرده و زبانِ مخفیانه‌ی خود را بنا نهاده است. او باید از یک نیروی فیزیکیِ نافذ برای پاره کردنِ پرده‌های این هارمونی استفاده کند. صحنه‌ی قتل در «سونات کرویتسر»، یکی از مستندترین و هولناک‌ترین گزارش‌های ادبی از محدود شدنِ آگاهی در زمانِ ارتکاب به یک جنایت است. پوزدنیشف از کفش‌های خود بیرون می‌آید تا صدای پایش شنیده نشود، دشنه را در دست می‌فشارد و با مقاومتی هولناک، تیغه را در بدن همسرش فرو می‌برد. تولستوی با قلم موشکافانه‌ی خود نشان می‌دهد که خشونتِ فیزیکی در نقطه‌ی اوج خود، همواره به معنای از کار افتادنِ عقل یا از دست دادنِ کامل هشیاری نیست، بلکه تمرکزِ تمام عیارِ هوشیاری در نوکِ یک دشنه برای اثباتِ مالکیت است.

سخن پایانی: تراژدی عدم ارتباط و استیلای «منِ» تاریک

تراژدی غایی در هر دو داستان، مرگ فیزیکی این دو زن نیست؛ بلکه مرگِ ارتباط اصیلِ انسانی است که مدت‌ها پیش از چکاندن ماشه‌ی خودکشی یا فرود آمدنِ دشنه‌ی قتل رقم خورده است. داستایوفسکی و تولستوی، با چیره‌دستیِ یک جراحِ روح، نشان می‌دهند که چگونه خودخواهی، غرور، حسادت و تمایل بیمارگونه به تملکِ دیگری، انسان را درون زندانی از انزوای مطلق حبس می‌کند که هیچ نوری از درکِ متقابل، بخشش و عشق به آن راه ندارد.

تراژدیِ تکان‌دهنده‌ی این دو روایت آنجاست که آگاهی تنها زمانی پدیدار می‌شود که ابژه‌ی عشق به طور کامل منهدم شده است. راوی «نازنین» زمانی به ارزش وجودی همسرش پی می‌برد که او به کالبدی بی‌جان و خونین بر روی میز بدل شده است و او مستأصلانه و ملتمسانه آرزو می‌کند که زمان تنها «پنج دقیقه» به عقب برگردد. پوزدنیشف نیز تنها پس از فرو کردن دشنه در پهلوی همسرش، زمانی که چهره‌ی درهم‌کشیده‌ی او را با چشمانی کبود در بستر مرگ می‌بیند و انتزاعِ خشونت فرو می‌ریزد، ناگهان متوجه می‌شود که او صرفاً یک «همسر»، یک «دارایی»، یک «وسوسه» یا «ظرفی برای شهوت» نبوده، بلکه یک «انسان» است. اما این آگاهی زمانی از راه می‌رسد که دیگر برای هرگونه رستگاری بسیار دیر شده است.

آنچه در کالبدشکافیِ جنونِ زناشویی در این دو شاهکار استخراج می‌شود، تصویری مهیب از سلطه‌ی «من»ِ بیمار بر «دیگری» است. مردِ نزول‌خور و پوزدنیشف، هیولاهایی اسطوره‌ای و بریده از جامعه نیستند؛ آن‌ها آینه‌ای تمام‌قد از تاریک‌ترین سایه‌های روانِ آدمی‌اند. آن‌ها نشان می‌دهند که چگونه میل سیری‌ناپذیر به کنترل، ناتوانی در همدردی، و غلبه‌ی ترسِ از دست دادن بر شجاعتِ عشق ورزیدن، می‌تواند مقدس‌ترین پناهگاه بشری را به خونین‌ترین قربانگاه آن تبدیل کند. تک‌گویی‌های جاودانه‌ی این دو مرد، نه یک دفاعیه‌ی حقوقی، که مرثیه‌ای است بر تنهایی ابدیِ انسان؛ زمانی که از ارتباط با روح هم‌نوع خود بازمی‌ماند و به پرستشِ اقتدار حقیر خویش در میانِ ویرانه‌ها روی می‌آورد.

۲۱۶۲۱۶

کد مطلب 2304321

  • نقد اندیشه یا تخریب اندیشمند؟؛ ضرورت بازگشت به اخلاق گفت‌وگو و عقلانیت انتقادی

    نقد اندیشه یا تخریب اندیشمند؟؛ ضرورت بازگشت به اخلاق گفت‌وگو و عقلانیت انتقادی

  • کالبدشکافی جنون زندگی مشترک؛ خانه را به مسلخ «من»ِ سلطه‌گر بدل نکنیم/ از شکنجه‌ی سکوت تا فوران خشم

    کالبدشکافی جنون زندگی مشترک؛ خانه را به مسلخ «من»ِ سلطه‌گر بدل نکنیم/ از شکنجه‌ی سکوت تا فوران خشم

  • هشدار: در ایران جوانان «صدا» ندارند؛ نبود آمار از تنهایی جوانان/ رشد «تنهایی» و «خودکشی» در ایران؛ قوانین مصوب برای خروج از تنهایی جوانان در کشورها

    هشدار: در ایران جوانان «صدا» ندارند؛ نبود آمار از تنهایی جوانان/ رشد «تنهایی» و «خودکشی» در ایران؛ قوانین مصوب برای خروج از تنهایی جوانان در کشورها