شراب ممکن است لذتی زودگذر و منافعی ظاهری داشته باشد، اما قرآن با نگاهی فراتر از سود کوتاهمدت، از زیانهایی سخن میگوید که سلامت جسم، قدرت تعقل و اخلاق انسان را تهدید میکند؛ زیانهایی که در نهایت، کفه حرمت شرابخواری را سنگینتر از منافع آن میسازند.
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، آیات ۲۱۶ تا ۲۱۹ سوره بقره، مجموعهای از آموزههای مهم درباره زندگی فردی و اجتماعی انسان را در بر میگیرد؛ از ضرورت دفاع در راه خدا و تفاوت علم انسان با علم الهی گرفته تا مقابله با فتنه، امید به رحمت خداوند و پرهیز از شراب و قمار.
بنابر روایت فارس، در میان این آیات، آیه ۲۱۹ با طرح پرسشی درباره شراب و قمار، به یکی از عادتهای رایج جامعه آن روز میپردازد و با بیان منافعی که ممکن است در این دو وجود داشته باشد، تأکید میکند که زیان و گناه آنها بسیار بیشتر از منافعشان است.
گاهی آنچه ناخوشایند است، به سود انسان تمام میشود
آیه ۲۱۶ سوره بقره با این عبارت آغاز میشود: «کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِتالُ وَهُوَ کُرْهٌ لَکُمْ»؛ جنگ و مبارزه بر شما مقرر شده، در حالی که برایتان ناخوشایند است.
علامه طباطبایی در تفسیر المیزان توضیح میدهد که جنگ به دلیل خطر جانی، خسارت مالی، خستگی و برهم خوردن امنیت و آسایش، بهطور طبیعی برای انسان مطلوب نیست. با این حال، قرآن یادآوری میکند که علاقه و نفرت انسان همیشه معیار درستی برای تشخیص خیر و شر نیست.
از همین رو، خداوند در ادامه میفرماید: «وَعَسَیٰ أَنْ تَکْرَهُوا شَیْئًا وَهُوَ خَیْرٌ لَکُمْ وَعَسَیٰ أَنْ تُحِبُّوا شَیْئًا وَهُوَ شَرٌّ لَکُمْ»؛ چه بسا چیزی را ناخوش بدارید، در حالی که خیر شما در آن است و چه بسا چیزی را دوست داشته باشید، در حالی که برایتان زیانبار باشد.
این آیه بر محدودیت دانش انسان در تشخیص مصلحت واقعی تأکید دارد؛ چراکه انسان همیشه از پیامدهای پنهان تصمیمهای خود آگاه نیست. به همین دلیل، آیه با این عبارت پایان مییابد: «وَاللَّهُ یَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ»؛ خدا میداند و شما نمیدانید.

فتنهای که از کشتار بزرگتر معرفی شده است
آیه ۲۱۷ سوره بقره به پرسش مسلمانان درباره جنگ در ماههای حرام پاسخ میدهد. قرآن جنگیدن در این ماهها را گناهی بزرگ میداند، اما در مقابل، از رفتارهایی سخن میگوید که گناه و پیامد آنها بهمراتب سنگینتر است؛ از جمله جلوگیری از راه خدا، کفر ورزیدن، محروم کردن مردم از مسجدالحرام و بیرون راندن ساکنان آن.
در ادامه، این عبارت مورد توجه قرار میگیرد: «وَالْفِتْنَةُ أَکْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ»؛ فتنه از کشتار بزرگتر است.
مقصود از فتنه در این سیاق، آزار و فشار بر مؤمنان برای بازگرداندن آنان از ایمان و ایجاد مانع در مسیر دینداری است. قرآن همچنین هشدار میدهد که دشمنان تا زمانی که توانایی داشته باشند، برای بازگرداندن مسلمانان از دینشان تلاش خواهند کرد.
از نگاه قرآن، از دست دادن ایمان و مرگ در حال کفر، موجب تباهی اعمال انسان در دنیا و آخرت میشود؛ موضوعی که اهمیت حفظ ایمان را در کنار مقابله با فشارها و تهدیدها نشان میدهد.
ایمان و هجرت؛ مسیر امید به رحمت الهی
آیه ۲۱۸ سوره بقره، پس از بیان دشواریهای مسیر ایمان، از کسانی یاد میکند که ایمان آورده، هجرت کرده و در راه خدا جهاد کردهاند: «أُولَٰئِکَ یَرْجُونَ رَحْمَتَ اللَّهِ».
این افراد به رحمت الهی امیدوارند و آیه با دو صفت «غَفُورٌ رَحِیمٌ» به پایان میرسد؛ خداوند آمرزنده و مهربان است.
این آیه نشان میدهد که امید به رحمت خداوند با ایمان، تلاش و تحمل سختیها همراه است و صرف ادعای ایمان، برای رسیدن به سعادت کافی نیست.
شراب؛ لذتی کوتاه در برابر زیانی بزرگ
یکی از مهمترین موضوعات مطرحشده در آیه ۲۱۹، حکم شراب و قمار است. آیه با این عبارت آغاز میشود: «یَسْأَلُونَکَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَیْسِرِ»؛ درباره شراب و قمار از تو میپرسند.
پاسخ قرآن، مبنای روشنی برای شناخت زیان این دو پدیده ارائه میدهد: «قُلْ فِیهِمَا إِثْمٌ کَبِیرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَکْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا»؛ بگو در آن دو گناهی بزرگ و منافعی برای مردم وجود دارد، اما گناه و زیانشان از منافعشان بیشتر است.
علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، واژه «خمر» را به معنای هر مایع مستکننده میداند و علت این نامگذاری را پوشاندن و مختل کردن عقل معرفی میکند.
از نگاه علامه، مهمترین آسیب شرابخواری، لطمه زدن به نیروی تعقل و تشخیص انسان است؛ نیرویی که اساس رفتار درست و سعادت زندگی به شمار میرود.

سه آسیب مهم شرابخواری از نگاه علامه طباطبایی
علامه طباطبایی در تفسیر خود، پیامدهای شرابخواری را در سه حوزه جسمانی، اخلاقی و عقلی بررسی میکند.
۱. آسیبهای جسمانی: مصرف شراب میتواند سلامت اندامهای بدن را مختل کند و به دستگاه عصبی و قلب آسیب برساند. این آثار، سلامت جسمی انسان را در معرض خطر قرار میدهد.
۲. آسیبهای اخلاقی و اجتماعی: مستی قدرت کنترل رفتار را کاهش میدهد و ممکن است زمینهساز ناسزاگویی، تجاوز به حقوق دیگران، افشای اسرار و حتی ارتکاب جنایت شود.
۳. آسیبهای عقلی: مهمترین خطر شرابخواری، تضعیف قدرت تشخیص درست از نادرست است. هنگامی که عقل تحت تأثیر مستی قرار میگیرد، زمینه برای شکلگیری بسیاری از رفتارهای نادرست و آسیبهای دیگر فراهم میشود.
بر همین اساس، علامه تأکید میکند که شریعت اسلام بر حفظ و رشد عقل انسان توجه ویژهای دارد و با عواملی که این توانایی اساسی را مختل میکنند، مقابله میکند.
تحریم تدریجی شراب برای مقابله با یک عادت ریشهدار
یکی از نکات قابل توجه در تاریخ تشریع اسلام، تدریجی بودن روند تحریم شراب است. علامه طباطبایی در المیزان توضیح میدهد که این حکم در چند مرحله بیان شد.
در مرحله نخست، نهی از گناهان بهصورت کلی مطرح شد. سپس مسلمانان از نماز خواندن در حال مستی منع شدند و در مرحله بعد، آیه ۲۱۹ سوره بقره با تأکید بر بزرگ بودن گناه شراب، زیان آن را در برابر منافعش قرار داد.
سرانجام، حکم صریح تحریم شراب در آیات ۹۰ و ۹۱ سوره مائده بیان شد و این روند به اعلام حرمت قطعی شرابخواری انجامید.
این شیوه نشان میدهد که در مواجهه با برخی عادتهای ریشهدار اجتماعی، آمادهسازی و آگاهیبخشی میتواند زمینه پذیرش یک حکم را فراهم کند.
انفاق در قرآن؛ بخشیدن آنچه از نیاز انسان بیشتر است
بخش پایانی آیه ۲۱۹ سوره بقره به موضوع انفاق اختصاص دارد. در این آیه از پیامبر(ص) پرسیده میشود: «وَیَسْأَلُونَکَ مَاذَا یُنْفِقُونَ»؛ از تو میپرسند چه چیزی انفاق کنند؟
پاسخ خداوند این است: «قُلِ الْعَفْوَ»؛ بگو آنچه را که از نیازهای ضروری بیشتر است.
این تعبیر نشان میدهد که انفاق در نگاه قرآن باید با توجه به نیازهای واقعی زندگی و توانایی افراد انجام شود.
مجموع آیات ۲۱۶ تا ۲۱۹ سوره بقره، بر یک پیام اساسی تأکید دارد: انسان نباید در تصمیمگیریهای خود تنها به لذت و منفعت کوتاهمدت توجه کند. گاهی آنچه در ظاهر سودمند و لذتبخش به نظر میرسد، میتواند عقل، اخلاق، سلامت و آینده او را به خطر بیندازد.
تلاوت آیات ۲۱۶ تا ۲۱۹ سوره بقره، واقع در صفحه ۳۴ قرآن کریم، را در ادامه ببینید و بشنوید.
کد مطلب 2303639
-
شراب چگونه عقل و اخلاق انسان را تهدید میکند؛ پاسخ قرآن به یک لذت زیانبار
-
آینده نامطمئن و ایمان لرزان؛ قرار نیست آینده را کنترل کنیم/ میرطالبی: سختیها و مشقتها همگی از سنتهای الهی هستند/ شرط توکل به خداوند فقط زبانی نیست
-
روزی که آیتالله وحید خراسانی به جبهه رفت؛ برای تجارت و کسب فیض آمدهام
-
از پیوند تاریخی امویان و یهود تا همپیمانی جولانی و صهیونیستها؛ سفیانی در امتداد یک تقابل آخرالزمانی
-
از نیشابور تا مرجعیت شیعه؛ فراز و فرودهای زندگی علمی آیتالله وحید خراسانی