هیچ‌کس ساواک را گردن نمی‌گیرد؛ حتی رضا پهلوی!
- 19 آبان 1405 – 11:45
- اخبار فرهنگی
- اخبار ادبیات و نشر
نویسنده رمان «ضیافت گرگ‌ها» ساواک را یکی از علل سقوط پهلوی دانست که حتی پسر شاه هم آن را گردن نمی‌گیرد.
فرهنگی
به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، رمان «ضیافت گرگ‌ها»، به قلم مرتضی اسماعیل‌زاده، با نگاهی به بخشی از تاریخ پرفراز و نشیب مبارزات سیاسی در دوره پهلوی و نحوه مواجهه رژیم پهلوی با مبارزان سیاسی از سوی مؤسسه فرهنگی قدر ولایت منتشر شد و در دسترس علاقه‌مندان قرار گرفت.
در تاریخ معاصر ایران نام «کمیته مشترک ضد خرابکاری» اغلب در هاله‌ای از سکوت و ابهام باقی مانده است. اسماعیل‌زاده برای نزدیک شدن به واقعیت آنچه در کمیته گذشته، رنجی که بر مبارزان سیاسی روا داشته و جان‌هایی که زیر بار شکنجه‌های مداوم و بی‌رحمانه گرفته شده، صدها کتاب و مقاله تا اسناد لانه جاسوسی، تحلیل و نوشته‌های مارکسیستی را بررسی کرده که حاصل آن رُمان «ضیافت گرگ‌ها» شده است.
اسماعیل‌زاده به مناسبت انتشار این کتاب به گفت‌وگو با تسنیم پرداخته که مشروح آن در ادامه می‌آید؛
*تسنیم: در طول تاریخ پهلوی، اتفاقات و موضوعات تأثیرگذار و مهمی وجود داشتند؛ وقایعی که ممکن است تا امروز نیز شاهد تأثیرات آن‌ها باشیم. چرا شما در کتاب «ضیافت گرگ‌ها»، در میان این موضوعات متنوع، «ساواک» را به‌عنوان موضوع محوری رمان خود انتخاب کردید؟
من بیشتر از آنکه دنبال ساواک باشم، به دنبال ارائه اقدامات و شکنجه‌هایی بودم که ساواک در کمیته مشترک ضد خرابکاری انجام می‌داد. برای رسیدن به این هدف، در طول 20 سال کار پژوهشی، خاطرات افرادی مانند عزت شاهی، منتظری، براهنی، جزنی، باهنر، رفسنجانی، سحابی و در کل، خاطرات زندانیان مذهبی و غیرمذهبی و اعضای گروه‌های مخالف حکومت پهلوی را که به‌عنوان زندانی به کمیته رفته و تحت شکنجه قرار گرفته بودند، بررسی کردم. بیش از 100 کتاب، مقاله، پژوهش و تک نگاری و… در این زمینه مطالعه کردم. اسناد ساواک، اسناد سازمان‌های حقوق بشری، اسناد بین‌المللی و… منابع دیگر من برای کار پژوهشی این رمان بودند.
ساواک در خیابان‌های آلمان؛جولان جلّادان پهلوی برای تهدید مردم ایران
در قدم بعد، تلاش کردم این روایت‌ها را در کنار هم قرار دهم و به یک روایت یکدست در این زمینه برسم. یعنی سعی کردم تمام شکنجه‌ها و ابعاد آن‌ها را از منظر افراد مختلف، به شیوه‌ای جامع و کامل دربیاورم. مثلاً در بحث آپولو، که یکی از شکنجه‌های رایج ساواک بود، سعی کردم تصویری دقیق، جامع و کامل از آن ارائه دهم که در کمتر جایی با این ظرافت و دقت به آن پرداخته شده است.
ابتدا در نظر داشتم که کار را در قالب یک اثر پژوهشی منتشر کنم، اما با توجه به ماندگاری بیشتر رمان و اقبال مخاطبان به این قالب ادبی، تصمیم گرفتم که کار در قالب رمان ارائه شود. البته صحبت‌هایی با مؤسسه قدر ولایت (ناشر کتاب) صورت گرفته است تا این کار در قالب‌های دیگری مانند فیلم یا مینی‌سریال هم ادامه داشته باشد. امیدوارم سازمان‌هایی مانند صداوسیما، مؤسسه اوج، مؤسسه آوینی و روایت فتح و… پای کار بیایند و این اثر را به فیلم و سریال تبدیل کنند که قطعاً یکی از ماندگارترین و بهترین فیلم‌ها و سریال‌های ایرانی خواهد بود و قابلیت عرضه بین‌المللی را هم دارد. همین الان هم فیلمنامه سینمایی و هم مینی‌سریال این کار آماده ارائه است.
نقطه‌های مغفول بسیاری در تاریخ معاصر ما، چه در دوره پهلوی و چه در ابتدای انقلاب، وجود دارد که کسی به آن‌ها نپرداخته و بررسی نشده‌اند.
*تسنیم: اشاره کردید که بازنمایی «شکنجه» در ساواک، موضوع رمان شماست. با توجه به اسنادی که بررسی کردید، بیشتر درباره آن توضیح دهید. به چه یافته‌هایی در مسیر پژوهش برخوردید که این موضوع برای شما به‌عنوان پژوهشگر و نویسنده جالب بود؟ بین مستندات تاریخی و تخیل، چطور تعادل برقرار کردید؟
ما اگر قرار است از تاریخ صحبت کنیم، باید به تمام جوانب آن بپردازیم و ابعاد مختلف قضیه را بررسی کنیم. سعی‌ام بر این بود که در «ضیافت گرگ‌ها» هم مستند پیش بروم و هم جنبه داستانی کار را حفظ کنم.
در خلال تحقیق با اسناد و خاطراتی مواجه شدم که فضای وحشتناکی از کمیته مشترک را روایت می‌کردند. بیشتر افرادی که به‌عنوان زندانی وارد کمیته ضدخرابکاری می‌شدند، زیر شکنجه‌های وحشتناک جان خود را از دست می‌دادند و یا اگر زنده می‌ماندند، شرایط مناسبی برای ادامه زندگی نداشتند. در واقع، فضای کمیته مشترک هم برای زندانی و هم برای زندانبان وحشتناک بود.
زندانیان در فضایی که امروزه با نام «موزه عبرت» می‌شناسیم، نگهداری می‌شدند؛ زندانی که هیچ صدایی از آن به بیرون درز نمی‌کرد و صدا در درون زندان می‌پیچید. در این زندان از ابزارهای مختلفی برای شکنجه استفاده می‌شد؛ مثل آپولو که برق را با ولتاژ 50 تا 250 به هفت قسمت از بدن زندانی می‌رساند. همچنین از روش‌های دیگری برای شکنجه استفاده می‌شد که بنا بر اسناد موجود، بسیاری از آن‌ها توسط اسرائیل و آمریکا به ساواک آموزش داده شده بودند. به‌کارگیری این روش‌ها و ابزارها سبب می‌شد که برای اکثر افرادی که به کمیته می‌رفتند، بازگشتی در کار نباشد؛ اصلاً زندانی را به این امید می‌بردند که با شکنجه از او اعتراف بگیرند.
در این رمان، کمیته مشترک ضدخرابکاری فقط یک مکان نیست؛ هزارتویی است که در آن، تن انسان و باورهایش هم‌زمان آزموده می‌شوند. خواننده قدم‌به‌قدم با شخصیت اصلی داستان همراه می‌شود و از دل همان اتاق‌ها می‌گذرد: از کابل و شوک الکتریکی آپولو تا ناخن‌کشی، سوختن با ته سیگار و اتوی داغ، فرو کردن میل گداخته در ران، شکستن استخوان انگشت، القای حس غرق‌شدن، سیاه‌چال لاستیکی و محرومیت حسی، اعدام نمایشی، قپان و دررفتن شانه‌ها، تحقیر با فضولات، محرومیت از خواب، اماله، تخت فنری گداخته، اسید، میله در مجرای ادرار و وزنه. شکنجه در این کتاب فقط ضربه و خون نیست؛ تحقیر است، بی‌خوابی است، تاریکی است، شرم است و تلاش برای شکستن چیزی که از جسم عمیق‌تر است.
*تسنیم: در جریان مبارزات علیه حکومت پهلوی، گروه‌های سیاسی مختلفی حضور داشتند. برخی از اینافراد با گرایش‌های سیاسی و اعتقادی متفاوت نیز در زندان‌ها به سر می‌بردند که یک هدف داشتند و آن سقوط پهلوی بود. در داستان خود چگونه این طیف‌های مختلف را کنار هم قرار دادید؟
من برای رسیدن به طرح اصلی، 10 تا 12 طرح نوشتم. در نهایت به طرح فعلی رسیدم. در رمان، شخصیتی با نام مجید کریمی حضور دارد که شخصیت اصلی داستان است. او دانشجوی ادبیات دانشگاه تهران در سال 1356 است که عاشق دختری می‌شود که پدرش سرهنگ ساواک است. پدر دختر با اطلاع از این دلدادگی، پاپوشی برای کریمی درست می‌کند و او را روانه کمیته مشترک می‌کند.
کریمی کمونیست است، اما این فعالیت سیاسی او چندان از سر اعتقاد واقعی نیست و بیشتر برای به دست آوردن دل دختر، خود را کمونیست جا می‌زند.
کریمی در کمیته مورد شکنجه‌های شدید قرار می‌گیرد و تحقیر می‌شود. او در زندان با آیت‌الله طالقانی، که بیشترین سابقه حضور در این زندان را داشته است، آشنا می‌شود. آیت‌الله طالقانی به کریمی کمک می‌کند تا زیر شکنجه دوام بیاورد. در نهایت، کریمی که بی‌خدا وارد زندان شده بود، با خدا از زندان خارج می‌شود.
این داستان در رمان «ضیافت گرگ‌ها» تا سال 1359 روایت شده است و قرار است ادامه پیدا کند. البته این شروع کار است و قرار است این رمان ادامه پیدا کند. هم خود شخصیت اصلی و هم فرزندش قرار است کل تاریخ بعد از انقلاب را روایت کنند. همیشه در فکر این بودم که کسی تاریخ انقلاب را روایت کند. سالیان سال بر سر این موضوع کار کردم، چون همیشه اعتقاد دارم که تاریخ بعد از انقلاب، اگر نگوییم مهم‌ترین، قطعاً یکی از مهم‌ترین ادوار تاریخ ایران‌زمین است.
همیشه هم در نظرم این بود که کاری ماندگار برای آیندگان انجام دهم. برای این کار تا حالا چند ده هزار فیش تحقیقی آماده کرده‌ام. به نظرم اگر این کار به ثمر برسد، بیش از 20 جلد و بلکه بیشتر و یکی از طولانی‌ترین کارهای داستانی خواهد شد؛ چون قرار است یکی از مهم‌ترین مقاطع تاریخ ایران‌زمین، یعنی تاریخ بعد از انقلاب، را روایت کند. هر زمانی که شرایط برای ادامه کار فراهم شود، بقیه جلدهای این رمان عرضه خواهد شد. این را عرض کردم که کار من با این رمان تمام نمی‌شود، بلکه شروع می‌شود.
*تسنیم: یکی از موضوعاتی که در سال‌های اخیر شاهد آن هستیم، سفیدشویی و تطهیر تاریخ پهلوی است. این موضوع در جریان دو جنگ تحمیلی اخیر با قوت بیشتری ادامه یافت؛ به‌طوری‌که حتی شاهد حضور افرادی با آرم ساواک در تجمعات طرفداران پهلوی بودیم. با این حال، به نظر می‌رسد ما در حوزه داستان انقلاب با یک خلأ روایی در این زمینه مواجه هستیم؛ به‌طوری‌که اگرچه کارهای متعددی نوشته می‌شود، اما فضا و موضوعات عموماً مشابه هم هستند. نظر شما در این‌باره چیست؟
چندی پیش سریالی از شبکه خانگی پخش شد که در آن، فضای خوبی از ساواک و آدم‌های فعال در آن به تصویر کشیده شده بود؛ این در حالی است که الان حتی اگر از رضا پهلوی هم بپرسیم، او ساواک را گردن نمی‌گیرد. اولین اقدامی که در اصلاحات دولت بختیار در نظر گرفته شد، انحلال ساواک بود. آن‌قدر کارنامه ساواک فجیع و وحشیانه بود که نه کسی در حکومت پهلوی و نه حتی بعد از آن، حاضر نیست آن را تأیید کند. ساواک در واقع هیچ راهی برای سفیدشویی باقی نگذاشته است. کارنامه ساواک آن‌قدر سیاه بود که آن را یکی از دلایل اصلی سقوط پهلوی می‌دانند.
با این حال، ما کمتر اثری را می‌بینیم که به‌صورت عمیق بخواهد به این کارنامه فاجعه‌بار بپردازد. تصویر غالبی که از شکنجه‌گاه ساواک در آثار داستانی ارائه می‌شود، محدود و مختصر است و به یک چراغ روشن بالای سر زندانی خلاصه می‌شود. در این اثر تلاش کردم فراتر از این نگاه‌های شعاری، بر پایه مستندات و پژوهش، فضا را برای مخاطب ترسیم کنم.
انتهای پیام/