دانشآموزی که تاریخها، فرمولها و نامهای فراوانی را از حفظ میداند، ممکن است در آزمونهای مدرسه موفق باشد؛ اما وقتی با مسئلهای تازه روبهرو میشود، نتواند تشخیص دهد کدام به کارش می آید.
به گزارش خبرنگار مهر،دانشآموزی که تاریخها، فرمولها، تعریفها و نامهای فراوانی را از حفظ میداند، ممکن است در آزمونهای مدرسه موفق باشد؛ اما وقتی با مسئلهای تازه روبهرو میشود، نتواند تشخیص دهد کدام اطلاعات به کار او میآید، چه پرسشی باید مطرح کند یا برای پذیرفتن یک ادعا چه دلیلی لازم است. در سوی دیگر، دانشآموزی را تصور کنیم که از پرسشگری و اظهار نظر نمیترسد، اما دانش پایه و اطلاعات کافی ندارد. او نیز ممکن است به جای استدلال، صرفاً نظر شخصی خود را بیان کند. این دو تصویر نشان میدهند تقابل «دانش» و «تفکر» گمراهکننده است. مسئله این است که اطلاعات چگونه به ماده خام فهم، داوری و حل مسئله تبدیل شود.
پرسش از هدف آموزش، از قدیمیترین مسائل فلسفه تعلیموتربیت است: مدرسه فقط میراث دانشی نسلهای پیشین را منتقل میکند یا باید توانایی فهم انتقادی آن و مواجهه با مسائل ناشناخته را نیز پرورش دهد؟ پاسخ، جمع میان این دو وظیفه است؛ اما تفکر نباید به چند ساعت جداگانه محدود بماند و باید در آموزش علوم، تاریخ، ادبیات و ریاضیات حضور داشته باشد.
دانستن با اندیشیدن چه تفاوتی دارد؟
اطلاعات، مجموعهای از دادهها، واقعیتها و گزارههایی است که فرد میتواند به خاطر بسپارد یا بازیابی کند. دانش زمانی شکل عمیقتری پیدا میکند که اطلاعات در نسبت با یکدیگر قرار گیرند، معنا و زمینهشان فهمیده شود و بتوان از آنها برای توضیح پدیدهها استفاده کرد. تفکر نیز فعالیتی است که فرد با آن پرسش میسازد، شواهد را میسنجد، میان علت و همزمانی فرق میگذارد، استدلالها را ارزیابی میکند و پیامدهای یک تصمیم را میسنجد. حفظ نام سیارهها با فهم منظومه شمسی یکی نیست؛ همانطور که دانستن تعریف عدالت، بهتنهایی توان داوری درباره موقعیتی ناعادلانه را ایجاد نمیکند.
نقد حافظهمحوری نباید به بیاهمیتی اطلاعات و یادسپاری تعبیر شود. تفکر در خلأ رخ نمیدهد: تحلیل تاریخ به شناخت رویدادها و زمینهها، حل مسئله ریاضی به قواعد پایه و نقد متن به شناخت زبان نیاز دارد. تفاوت در این است که اطلاعات باید در فرایند فهم و کاربرد قرار گیرد، نه آنکه به هدفی مستقل و قابل اندازهگیری در امتحان تبدیل شود.
از انتقال محفوظات تا پرورش ذهن پرسشگر؛ دیدگاه جان دیویی
جان دیویی، فیلسوف و نظریهپرداز آمریکایی تعلیموتربیت، از مهمترین منتقدان جدایی آموزش از تجربه و فعالیت ذهنی دانشآموز بود. او در کتاب «چگونه میاندیشیم» (۱۹۱۰) میان تداعیهای پراکنده ذهنی و تفکر تأملی تفاوت میگذارد. از نظر دیویی، اندیشیدنِ تأملی فقط عبور چند ایده از ذهن نیست؛ فرد باید درباره یک باور یا ادعای پذیرفتهشده مکث کند، مبانی آن را بررسی کند و پیامدهایی را که از پذیرش آن نتیجه میشود بسنجد. به تعبیر دیگر، دانشآموز زمانی میاندیشد که دلیل باور خود را جستوجو کند، نه آنکه فقط پاسخ مورد انتظار معلم را تکرار کند.
دیویی در کتاب «دموکراسی و تعلیموتربیت» (۱۹۱۶)، بهویژه در فصل دوازدهم با عنوان «تفکر در آموزش»، نسبت اطلاعات و اندیشه را بررسی میکند. او جدا کردن آموزش مهارت، انتقال اطلاعات و پرورش تفکر را نشانه ناکارآمدی نظام آموزشی میداند. از نظر او، اطلاعاتی که از کنش سنجیده و اندیشیدن جدا بماند، به باری سنگین بر ذهن تبدیل میشود؛ همانطور که مهارتی که بدون فهم هدف و کاربرد آن آموخته شود، فرد را به عادتهای مکانیکی وابسته میکند. دیویی در کتاب «چگونه میاندیشیم» نیز تمایز اطلاعات و خرد را برجسته میکند: اطلاعات دانستههایی است که گردآوری و ذخیره شدهاند، اما خرد هنگامی پدید میآید که دانستهها در جهت بهتر زیستن و داوری سنجیده به کار گرفته شوند.
دیویی خواهان حذف محتوای علمی نیست؛ اندیشیدن بدون اطلاعات واقعی ممکن نیست. اما باید میان انباشتن دادهها بهعنوان غایت آموزش و آموختن اطلاعات در جریان بررسی مسئله فرق گذاشت. در الگوی او، دانشآموز با موقعیتی واقعی روبهرو میشود، آن را مشاهده میکند، فرضیه میسازد، اطلاعات لازم را گرد میآورد، راهحل را میآزماید و بر اساس نتیجه برداشت خود را اصلاح میکند.
برای مثال، در درس علوم میتوان به جای آنکه دانشآموز فقط تعریف آلودگی آب و فهرست عوامل آن را حفظ کند، نمونهای از آب را بررسی کرد، درباره منابع احتمالی آلودگی پرسید، دادهها را مقایسه کرد و محدودیت نتیجهگیری خود را شناخت. در درس تاریخ نیز کافی نیست که دانشآموز تاریخ یک جنگ یا نام یک پادشاه را به خاطر بسپارد؛ باید بتواند اعتبار منابع، منافع نویسندگان، علتهای متعدد یک رخداد و تفاوت گزارش و تفسیر را بررسی کند. در هر دو حالت، اطلاعات در خدمت پرسش و فهم قرار میگیرد.
آموزش حافظهمحور چگونه به انفعال میرسد؟
در آموزش حافظهمحور، موفقیت دانشآموز معمولاً با میزان بازگویی محتوای از پیش تعیینشده سنجیده میشود. معلم پاسخ درست را میداند، کتاب پاسخ را عرضه میکند و دانشآموز باید آن را با کمترین تغییر بازتولید کند. این روش برای انتقال برخی دانستههای پایه و تثبیت مهارتهای ضروری کارآمد است، اما اگر منطق مسلط نظام آموزشی شود، پرسشگری را پرهزینه میکند: دانشآموز میآموزد پرسش غیرمنتظره یا پاسخ متفاوت ممکن است در امتحان امتیازی نداشته باشد.
در این وضعیت، یادگیری به تمرین حدس زدن پاسخ مورد پسند ارزیاب تبدیل میشود. دانشآموز میداند چه بنویسد، اما کمتر فرصت مییابد از دلیل خود دفاع کند، نقد بشنود یا نظرش را اصلاح کند. همچنین ممکن است اشتباه را در برابر فکر کردن قرار دهد؛ حال آنکه تشخیص خطا و اصلاح فرضیه از اجزای اصلی پژوهش علمی است.
پژوهش پروین حسنپور، منظر محمدی و فریبا پرویزی با عنوان «واکاوی انتقادی یادگیری معنادار و آموزش سطحی در نظام آموزشی» که در بهار ۱۴۰۴ منتشر شده، به همین تقابل میپردازد. نویسندگان در این مطالعه نظری، آموزش سطحی و حافظهمحور را با پیامدهایی چون تضعیف تفکر انتقادی، کاهش انگیزش درونی و بازتولید انفعال یادگیرنده مرتبط میدانند. از آنجا که این مقاله بر مطالعات نظری و تحلیل توصیفی تکیه دارد و پژوهش میدانی کمی نیست، یافتههای آن را باید در مقام تحلیل مفهومی و نه اندازهگیری مستقیم وضعیت همه مدارس در نظر گرفت.
گفتوگو و پرسشگری؛ از پائولو فریره تا فلسفه برای کودکان
نقد آموزش یکسویه تنها به دیویی محدود نیست. پائولو فریره، متفکر تعلیموتربیت برزیلی، در کتاب «آموزش ستمدیدگان» از الگویی انتقاد میکند که در آن معلم همچون صاحب انحصاری دانش، مطالب را در ذهن دانشآموزان «سپردهگذاری» میکند و یادگیرنده در جایگاه دریافتکنندهای منفعل قرار میگیرد. در برابر این الگو، فریره از آموزش مسئلهمحور و گفتوگویی دفاع میکند؛ آموزشی که در آن معلم و دانشآموز در فهم جهان مشارکت دارند و موضوع درس به پرسشی برای بررسی و گفتوگو تبدیل میشود.
ملیحه راجی در مقاله «تعلیم و تربیت انتقادی و پیوندهای آن با برنامه آموزش فلسفه برای کودکان» که در سال ۲۰۱۳ در نشریه «تفکر و کودک» منتشر شده، شباهتهایی میان اندیشه تربیتی فریره و برنامه فلسفه برای کودکان نشان میدهد. در این مقاله بر طرح مسئله، گفتوگوی دوسویه، نقش تسهیلگر معلم، مشارکت فعال دانشآموز و مخالفت با حفظ طوطیوار مطالب تأکید شده است. این الگو کلاس را از محل تحویل پاسخهای قطعی به فضایی برای صورتبندی پرسش و ارزیابی استدلال تبدیل میکند.
در برنامه فلسفه برای کودکان، که با نام متیو لیپمن پیوند خورده و در کتاب «فلسفه در کلاس درس» شرح داده شده است، هدف این نیست که همه دانشآموزان فیلسوف حرفهای شوند یا به هر پرسشی پاسخ نهایی بیابند. ایده محوری، شکلگیری «اجتماع پژوهشی» است: دانشآموزان پرسش طرح میکنند، برای نظر خود دلیل میآورند، به استدلال همکلاسیها گوش میدهند، مثال نقض مییابند و در صورت مواجهه با دلیل بهتر، نظر خود را تغییر میدهند. چنین تمرینی میتواند استقلال فکری را با مسئولیت گفتوگویی پیوند دهد؛ یعنی دانشآموز آزادانه داوری کند، اما داوری خود را از نقد و شواهد بینیاز نداند. البته اجتماع پژوهشی بهخودیخود تضمینکننده تفکر فلسفی عمیق نیست؛ احمد حقی در مقاله «بررسی تحلیلی ـ انتقادی معنا، سازواری مفهومی و امکان آموزش فلسفه به کودکان» در شماره پاییز و زمستان ۱۴۰۴ نشریه «فلسفه تربیت»، درباره فاصله میان عنوان و هدفهای برنامه فلسفه برای کودکان و دستاوردهای واقعی آن هشدار میدهد و بر ضرورت سنجش کیفیت استدلالها تأکید میکند.
مستقل قضاوت کردن به معنای نفی معلم و تخصص نیست
تفکر مستقل به معنای کماهمیت کردن معلم، کتاب درسی یا دانش تخصصی نیست؛ دانشآموز قرار نیست همهچیز را از صفر کشف کند یا هر عقیده شخصی را همارز یافته علمی بداند. معنای آن، توانایی فهم دلیل پذیرش یک گزاره و تمایز میان اقتدار مبتنی بر تخصص و ادعای فاقد پشتوانه است. دانشآموز باید بداند چرا به نتیجه یک پژوهش علمی اعتماد میکنیم، چه زمانی باید به نظر متخصص رجوع کنیم و چگونه میتوان در برابر خطای احتمالی یک مرجع نیز پرسشگر باقی ماند.
از این منظر، معلم حذف نمیشود؛ نقش او پیچیدهتر و مهمتر میشود. معلم باید دانش پایه را دقیق آموزش دهد، پرسش متناسب طرح کند، منابع معتبر را معرفی کند و مخالفت مستدل دانشآموز را بیانضباطی نداند. گفتوگو نیز بدون دانش موضوعی و قواعد روشن به پراکندهگویی بدل میشود؛ آزادی بیان باید با دلیلآوری، توجه به شواهد و احترام متقابل همراه باشد.
نظام آموزشی چگونه میتواند میان دانش و تفکر پیوند برقرار کند؟
نخستین تغییر باید در برنامه درسی رخ دهد. به جای افزودن پیوسته موضوعات و جزئیات، باید برای مفاهیم بنیادی هر درس زمان کافی در نظر گرفت تا دانشآموز بتواند آنها را توضیح دهد، به مسئلهای تازه پیوند بزند و در موقعیتی واقعی به کار گیرد. کاهش حجم محتوا بهتنهایی راهحل نیست؛ معیار، یادگیری عمیق و ماندگار است.
دوم، شیوه ارزشیابی باید تغییر کند. آزمونی که تنها بازشناسی پاسخ صحیح را میسنجد، تصویری محدود از توانایی دانشآموز ارائه میدهد. در کنار سنجش دانستههای پایه، باید توان توضیح مسیر حل مسئله، مقایسه دو منبع، ارزیابی یک استدلال، تشخیص فرض پنهان و اصلاح پاسخ پس از دریافت نقد نیز ارزیابی شود. پروژههای گروهی، گزارشهای پژوهشی کوتاه، مناظرههای هدایتشده و پروندههای یادگیری میتوانند بخشی از این ظرفیت را آشکار کنند؛ البته به شرط آنکه معیارهای ارزیابی روشن و منصفانه باشند.
آموزش معلمان نیز باید توانایی طراحی موقعیت یادگیری را تقویت کند. معلمی که خود فرصت اندیشیدن، گفتوگو و بهروز کردن دانشش را نداشته باشد، بهسختی میتواند چنین فضایی در کلاس بسازد. چهارم، مدرسه باید به دانشآموز امکان خطا و بازنگری بدهد. اگر هر پاسخ نادرست با تحقیر یا تنبیه همراه شود، دانشآموز به جای خطر کردن فکری، به حفظ پاسخهای امن پناه میبرد.
سنت فکری اسلامی نیز برای پیوند دانش و اندیشه ظرفیت دارد. قرآن انسان را به تعقل و تدبر فرامیخواند؛ آیه ۳۶ سوره اسراء از پیروی بدون علم نهی میکند و آیه ۱۸ سوره زمر کسانی را میستاید که سخنان را میشنوند و بهترین آنها را پیروی میکنند. این آموزهها بر شنیدن، سنجیدن و انتخاب آگاهانه تأکید دارند. در پژوهش زهرا عبدالهیان، مجید قدمی و رضا کچوئیان درباره تبیین مدلی از فلسفه برای کودکان در چارچوب تربیت اسلامی نیز، بر پایه مصاحبه با ۱۵ صاحبنظر، پژوهش مشارکتی بهعنوان بستری برای تمرین تفکر انتقادی و تصمیمگیری بررسی شده است. حفظ متن و میراث علمی میتواند پایه فهم باشد، اما نباید مقصد آموزش تلقی شود.
مدرسه؛ جایی برای دانستن و داوری کردن
نظام آموزشی ناگزیر است اطلاعات و دانش پایه را به نسل بعد منتقل کند؛ بدون آن، تفکر نیز موضوع و ابزار لازم را از دست میدهد. اما اگر مدرسه به انبار کردن محفوظات بسنده کند، دانشآموز را برای تکرار دانستههای گذشته آماده کرده است، نه برای فهم مسائل تازه. در مقابل، آموزش تفکر بدون دانش کافی نیز به اظهار نظرهای شتابزده و سلیقهای میانجامد.
بنابراین، پاسخ این پرسش انتخاب یکی از دو گزینه نیست. نظام آموزشی باید اطلاعات معتبر و بنیادین را با عمق و دقت آموزش دهد، اما ارزش این اطلاعات را در توانایی دانشآموز برای پرسیدن، تحلیل کردن، استدلال آوردن و داوری مستقل آشکار سازد. هدف نهایی مدرسه نباید تربیت حافظههایی باشد که فقط در امتحان بازتولید میکنند؛ بلکه باید انسانهایی پرورش دهد که هم چیزی برای دانستن دارند و هم میدانند چگونه درباره دانستههای خود بیندیشند. در چنین الگویی، حافظه دشمن تفکر نیست؛ نقطه آغاز آن است و آموزش زمانی کامل میشود که دانشآموز بتواند از دانستههایش برای فهم جهان و مسئولانهتر عمل کردن در آن استفاده کند.
کد مطلب 7008983
-
طرح «من شهردارم» زیر ذرهبین؛ ضرورت سنجش اثر واقعی مشارکت شهروندان
-
اتوبوسهای گرم در ۷ نقطه تهران مستقر شدند
-
قریشی: فشار دشمن نتوانسته اراده ملت را بشکند
-
رسیدگی به آسیبهای دانشآموزان نباید به تأخیر بیفتد
-
قشقاوی: پایان جنگ را ما تعیین میکنیم، نه دشمن
-
مدارس گلستان باید از فضای آموزشی به کانون فعالیتهای تربیتی تبدیل شوند
-
حمیدی: تکمیل طرح عدالت آموزشی گلستان نیازمند ورود جدی فرمانداران است
-
پرسپولیس به دنبال ادامه سلطه بر پیکان؛ جدال حساس قعرنشینان در لیگ برتر
-
وقوع انفجار و فعال شدن سامانههای هشدار در جنوب عربستان
-
شکایت بیماران هموفیلی از دولت آمریکا کلید خورد؛ مستندسازی آسیب ها
-
نظام آموزشی باید به جای اطلاعات بیشتر، توانایی اندیشیدن را پرورش دهد
-
زنگ خطر اشتغال چندگانه پرستاران در تهران
-
انتصاب «کریستن دیویس» به سمت مدیر جدید امنیت سایبری آمریکا
-
کلاله روز گذشته گرمترین نقطه گلستان شد
-
لیوان برکت و شمع ۱۵ میلیونی؛ وقتی خرافات کسبوکار میشود
-
امکان تشخیص علائم اولیه زوال مغز با آزمایشهای بصری ساده
-
تاثیر کاهش استفاده از رسانه های اجتماعی بر کاهش افسردگی و اضطراب
-
اهدای مدالهای طلای امیرحسین زارع به موزه آستان قدس رضوی
-
رزمایش بزرگ «جانفدا» فردا در مشهد برگزار میشود
-
دادستان کرمانشاه خبر تیراندازی به پدر سوگند صیادی را تکذیب کرد
-
ناهید شعشعانی، دوبلور پیشکسوت درگذشت
-
ترامپ: رؤسای جمهور چین و روسیه خواهان پایان جنگ ایران هستند
-
دعوت سپاه امام رضا (ع) از مردم مشهد برای حضور در رزمایش جانفدا
-
گرامیداشت روز ملی چوگان در اصفهان
-
یک فوتی و یک مصدوم بر اثر برخورد با قطار در اهواز
-
بازتاب پیامدهای جنگ علیه ایران در رسانههای جهان
-
بهرهگیری از ظرفیتهای مردمی برای برگزاری رزمایش جانفدا در مشهد
-
روزنامههای ورزشی پنجشنبه ۲۸ آبان ۱۴۰۵
-
روزنامههای اقتصادی پنجشنبه ۲۸ آبان ۱۴۰۵
-
روزنامههای صبح پنجشنبه ۲۸ آبان ۱۴۰۵
- مبلمان اداری
- دستگاه برش لیزری
- گرمی، پلتفرم سرمایهگذاری فلزات گرانبها
- فروش بیمه
- هدایای تبلیغاتی تهران سارنگ
- امداد خودرو
- لاین نوری
- خرید طلای آب شده
- شماتیک برد موبایل
- نظافت و آشپزی در منزل
- جواهری جواد
- خرید دوچرخه برقی
- قیمت ایمپلنت
- تشک مواج سلولی
- قیمت میلگرد سیادن ابهر
- تلفن گویا و سانترال ابری
- وکیل آنلاین
- ایمپلنت اصفهان
- خرید اپل ایدی
- کلینیک ترک اعتیاد تهران
- دوربین مداربسته
- جراح بینی تهران
- جراح بینی در تهران
- قیمت موکت
- تور کربلا
- استند تسلیت
- مرجع پاسخ معتبر پزشکان
- قطعات لباسشویی
- آموزشگاه تیزهوشان
- بلیط هواپیما
- نمایندگی بوش در تهران
- آموزشگاه زبان ملل
- قیمت و خرید سمعک نامرئی
- مهرینو
- تهران تایمز
- روزنامه آگاه

