علی شریعتی، از تأثیرگذارترین چهرههای فکری تاریخ معاصر ایران، همچنان موضوع اختلافنظر جدی میان موافقان و منتقدانش است. در مناظرهای با عنوان «علی شریعتی؛ از اسلام سیاسی تا دین دولتی»، بیژن عبدالکریمی و موسی غنینژاد به بررسی میراث فکری او، نسبت اندیشههایش با انقلاب ۵۷ و تأثیرش بر تحولات سیاسی و اجتماعی ایران پرداختهاند.
به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین؛ «علی شریعتی؛ از اسلام سیاسی تا دین دولتی» عنوان مناظرهای است که بهتازگی در صفحه یوتوب رسانه آزاد منتشر شده است. این مناظره با حضور بیژن عبدالکریمی، استاد فلسفه، و موسی غنینژاد، اقتصاددان، به بررسی جایگاه فکری و سیاسی علی شریعتی میپردازد و این پرسش را پیش میکشد که آیا شریعتی متفکری اصیل و پیشرو بود که دین را به ابزاری برای خودآگاهی اجتماعی تبدیل کرد یا ایدئولوگی که اسلام را در خدمت مبارزه سیاسی قرار داد و در شکلگیری بخشی از دوقطبیهای فکری و اجتماعی امروز نقش داشت؟
برای جلوگیری از اطاله کلام و فراهم کردن امکان مطالعه دقیقتر دیدگاههای دو طرف، متن کامل این مناظره را در چند قسمت منتشر میکنیم. در ادامه، بخش نخست این مناظره را میخوانید:
***
مجری، مهدی احمدی: مرحوم دکتر شریعتی از شخصیتهای تاریخساز تاریخ معاصر ایران است؛ شخصیتی بسیار چالشبرانگیز، هم در دوران حیات خودش و هم پس از آن. او مستقیما به لحاظ اندیشههایش تقریبا با اغلب متفکران همدورهاش بحث و چالش داشته و پس از او هم متفکران دیگر با او چالش داشتهاند. افزون بر این، تأثیری که بر جامعه ایران و گفتمانها گذاشت و نقشی که در انقلاب ۵۷ داشت و بهاصطلاح «معلم انقلاب» شد، و رویهها و اندیشههایی که از او متأثر شدند، باعث شده است که مدافعان و منتقدان شریعتی هر دو بسیار جدی باشند.
این گفتوگو به این منظور است که نخست ببینیم شریعتی چه میگفته و پروژهاش چه بوده، چه آثاری در مقاطع مهم تاریخی ایران، ازجمله انقلاب ۵۷، داشته و این آثار مثبت بوده یا منفی؛ چه رویهها و گفتمانهایی را در جامعه ایران پایدار کرده و اینها چه تأثیراتی برای ما داشتهاند؛ و درنهایت اینکه شریعتی برای ایران امروز چه حرفی دارد؟ اگر حرفش درست است باید به آن نزدیک شد و اگر خطا است باید از آن فاصله گرفت.
طبیعتا گام نخست از نظر منطقی این است که صورتبندیای از پروژه و گفتمان شریعتی به دست بدهیم. شما شریعتی را چگونه میبینید؟
هنوز زمان شریعتی فرا نرسیده است. شریعتی از معدود، یا شاید یگانه متفکری است در دیار ما که اندیشههایش با آینده تفکر جهانی نسبت داررد.
عبدالکریمی: شریعتی یکی از اصیلترین و ماندگارترین چهرههای تاریخ ماست
عبدالکریمی: در مقام مقدمه میخواهم روی چهار نکته دست بگذارم:
نکته نخست اینکه شریعتی یکی از اصیلترین و ماندگارترین چهرههای تاریخ ماست؛ نه فقط تاریخ معاصر، بلکه کل تاریخ ایران در دوره اسلامی.
دوم اینکه شریعتی نه فقط با انقلاب ما نسبت دارد، بلکه بیش از آن با آینده تفکر و تفکرِ آینده در ایران نسبت دارد؛ و شاید بتوانم بگویم هنوز زمان شریعتی فرا نرسیده است. شریعتی از معدود، یا شاید یگانه متفکری است در دیار ما که اندیشههایش با آینده تفکر جهانی نسبت دارد، و من باید نشان دهم مرادم از آینده تفکر جهانی چیست، تفکر جهانی به کدام سو میرود و کدام عناصر در تفکر جهانی وجود دارد که ما آن را در شریعتی مییابیم.
فاز سوم بحثم این است که پروژه شریعتی را نشان بدهم؛
و فاز چهارم اینکه به انتقادات استاد بزرگوارم، آقای دکتر غنینژاد، پاسخ بدهم. از ایشان هم استدعا میکنم مرا در به ثمر رساندن این اهداف یاری کنند.
ادعای نخستم این است که شریعتی یکی از اصیلترین چهرهها است، نه فقط در تاریخ معاصر بلکه در کل تاریخ ما. کییرکگور [۱] بحثی دارد با عنوان «اصالت» (authenticity) و «عدم اصالت» (inauthenticity). پرسش این است: آیا همه شیوههای زیست برابرند؟ آیا همه اندیشهها همسطحاند، یا پارهای از متفکران اصیلاند و افقهای جدیدی برای اندیشه بشر میگشایند؟ کییرکگور برای نشان دادن مفهوم اصالت و عدم اصالت، مثال مشهوری دارد که در تاریخ فلسفه ماندگار است: مثال دو گاریچی. گاریچی اول مسیری روتین و تکراری را میرود: هر روز از خانه به مزرعه میرود و از مزرعه به خانه برمیگردد؛ مسیری تکرارشده، بیخطر و عادتشده. حتی به نظر میآید که این گاریچی دارد مسیر را خودش میرود، در حالی که اگر گاری را رها کند، اسب خودش به دلیل عادت راه را میرود. ظاهرا افسار اسب در اختیار گاریچی است، اما حتی اگر او مست یا خواب باشد، گاری به راه خود ادامه میدهد. این زندگی اکثر انسانهاست. اما گاریچی دوم در مسیری ناشناخته، پرخطر و کوهستانی میرود؛ هر لحظه با خطر و تازگی مواجه است. این با کسی که در اتوبان حرکت میکند فرق دارد. فرهنگ را کسانی میسازند که راههای نرفته را طی میکنند.
مثالی بزنم از هانری ماسه، مستشرق فرانسوی که در حوزه ادبیات فارسی کار کرده است. او در یکی از کتابهایش به غربیها میگوید: میخواهید بگویم فردوسی که بود؟ فردوسی ایرانیها شبیه هومرِ ماست. میخواهید بگویم سعدی کیست؟ تقریبا شبیه آناتول فرانس ماست. میخواهید بگویم حافظ کیست؟ او کسی شبیه گوته ماست. اما میخواهید بگویم مولانا کیست؟ در کل تاریخ بشر کسی را نمییابم که مولانا را به او تشبیه کنم. این اصالتی است که در نحوه بودن مولانا وجود دارد (شبهه مصداقی نکنید فقط میخواهم منطق را بگویم)… در تاریخ بشر افرادی وجود دارند که تکرار هیچکس نیستند و خودشان نمونه اعلاییاند که برایشان نمونهای نمیتوان یافت. برای مثال مسیح، آن جوان ۳۳ ساله، ویژگیهایی دارد که به محور تاریخ بشر تبدیل میشود و تاریخ را به قبل و بعد از میلاد مسیح تقسیم میکنیم.
عبدالکریمی: شریعتی چهره نامکرر تاریخ ماست
مجری: ویژگیهای یکتای شریعتی چیست؟
شریعتی چهره نامکرر تاریخ ماست؛ اصالت و خودبودگی او در تاریخ ما بینظیر است. به همین دلیل شریعتی خودش را با عینالقضات مقایسه میکند و همتراز او میداند.عبدالکریمی: تمام حرفم این است که شریعتی چهره نامکرر تاریخ ماست؛ اصالت و خودبودگی او در تاریخ ما بینظیر است. به همین دلیل شریعتی خودش را با عینالقضات مقایسه میکند و همتراز او میداند. چرا شریعتی خودش را به عینالقضات نزدیک و او را همزاد خود میداند؟ نخست اینکه هم عینالقضات و هم شریعتی نبوغ زودرس داشتند؛ یعنی در عنفوان جوانی به بلوغی زودرس رسیدند. این را هم در عینالقضات میبینید و هم در شریعتی، که در ۱۸ سالگی «تاریخ تکامل فلسفه» را مینویسد. دوم اینکه به واسطه این بلوغ زودرس به گفتار و زبانی دست مییابند که کاملا با زبان رسمی نهادهای رسمی فکری و دینی متفاوت است. سوم اینکه هر دو قربانی اعتقاداتشان شدند و جانشان را برای باورهایشان دادند. بیدلیل نیست که شریعتی خودش را با عینالقضات مقایسه میکند.
شاید شریعتی در طول تاریخ ما یگانه متفکری باشد که به نبی تمَثُل میکند؛ یعنی در جهانی که ارسطو و افلاطون بیش از مسیح و محمد، و نیوتن و اینشتین بیش از سقراط و افلاطون ارج و قرب دارند، شریعتی به نبی تمثل میکند.
عبدالکریمی: در روزگار ما شریعتی آن یگانه متفکر و نامکرری است که میخواهد معاصرِ محمد باشد
عبدالکریمی: اما پاسخ به پرسش شما درباره اینکه این ویژگی چیست: شاید شریعتی در طول تاریخ ما یگانه متفکری باشد که به نبی تمَثُل میکند؛ یعنی در جهانی که ارسطو و افلاطون بیش از مسیح و محمد، و نیوتن و اینشتین بیش از سقراط و افلاطون ارج و قرب دارند، شریعتی به نبی تمثل میکند. وقتی میگویم تمثل به نبی، این حرفِ احمقانه نیست که شریعتی میخواست ادعای پیامبری کند. دیدهام بعضیها سخن مرا چنین تفسیر میکنند. ممکن است این شبهه پیش بیاید که عبدالکریمی، این چه حرفی است؟ تمام مسلمانها محمد را اسوه خود میدانند، تو چگونه برای شریعتی ویژگی خاصی قائلی؟ حرفم این است که هر کدام از مسلمانها به وجهی از شخصیت محمد چسبیدهاند. فلاسفه به وجه حکمیاش خواستهاند بچسبند، عرفا به وجه عرفانیاش، و مبارزان و مجاهدان به وصف سیاسیاش. شریعتی یگانه چهرهای است ــ یا یکی از معدود چهرههایی ــ که محمد و نبی را در تمامیت شخصیتش میخواهد الگوی زیستی خود قرار دهد.
به همین دلیل شریعتی بسیار شبیه کییرکگور است که درست در اوج عصر روشنگری – عصری که همهجا را گرفته بود و به قول آگوست کنت میگوید، بشر به دوره اوج خود رسیده است و از دوران تفکر الهیاتی، که دوران جهل و نادانی بود، خارج شده، به دوران تفکر متافیزیکی رسیده و حالا به دوران تفکر پوزیتیو و علمی رسیده و این اوج بشریت، مدرنیته و نهضت روشنگری است ــ اعتراض خودش را بیان میکند و میگوید: میخواهم معاصرِ مسیح باشم. در روزگار ما شریعتی آن یگانه متفکر و نامکرری است که میخواهد معاصرِ محمد باشد.
شبهه دیگری هم وجود دارد، ممکن است بگویید: مگر آقای خمینی تمثل به نبی در تمامیتش نمیکرد؟ مگر آقای خامنهای و امثال ایشان تمثل به نبی در کلیتش نمیکردند؟ بیتردید آقای خمینی و آقای خامنهای دو رهبر بزرگاند و این کشور دِین بزرگی به آنها دارد؛ اما توجه داشته باشید که آقای خمینی و آقای خامنهای بسیار به سنت پیشین خود وابستهاند و هویت خود را از سنت پیشین میگیرند. آن معاصرتی که شریعتی دارد، رهبران ما ندارند، حوزههای علمیه ما ندارند، مطهری ندارد. نکته بعدی آن رنسانس فکری و آن جابهجایی پارادایمی است که در اندیشه شریعتی هست و آن را در حوزویان ما و رهبران انقلاب ما نمیبینید.
مجری: جناب غنینژاد، من از توضیحات جناب عبدالکریمی چنین میفهمم که برای ایشان شریعتی شخصیتی است که اندیشهای نو در ایران پایهگذاری کرد و تحولی دورهای ایجاد کرد.
عبدالکریمی: اندیشه نیست یک افق است. شریعتی انگار لگدی میزند و دری برابر ما گشوده شود؛ او را نمیتوان به مجموعهای از اندیشهها تقلیل داد.
مجری: جناب غنینژاد از نظر جناب عبدالکریمی، شریعتی پدیدهای نو بود، به این معنا که نمیشود او را تقلیل داد به اینکه از کدام اندیشه آمده، از نظر شما این توصیف درست است؟
غنینژاد: من متوجه سؤال نمیشوم. شریعتی دقیقا چه چیز نویی دارد؟
سخنان شریعتی سرشار از تناقض است؛ یک جا حرفی میزند و جای دیگر برعکسش را میگوید. خب، از این چه درمیآید؟ کجای این نو است؟ اصلا به چه دردی میخورد؟ این آدم به هیچ دردی نمیخورد، از نظر فکری سم مهلکی برای جوانان است.
غنینژاد: شریعتی از نظر فکری سمی مهلک برای جوانان است
مجری: از نظر شما چه چیزیِ او نو نیست؟
غنینژاد: من اهل منطق و استدلال هستم. آثار بیشماری از شریعتی خواندهام؛ در آنها هیچ استدلال و تفکر منسجمی وجود ندارد. او آدمی عامی است؛ یک «اُمُّل» است، اُمُّل نه به معنای بدِ کلمه، به این این معنا که تحصیل نکرده است و اصلا منطق نمیداند و نمیداند ارسطو چه میگوید. وقتی منطق نداشته باشید نمیتوانید بحث استدلالی بکنید. سخنانش سرشار از تناقض است؛ یک جا حرفی میزند و جای دیگر برعکسش را میگوید. خب، از این چه درمیآید؟ کجای این نو است؟ اصلا به چه دردی میخورد؟ این آدم به هیچ دردی نمیخورد، از نظر فکری سم مهلکی برای جوانان است. علتش هم این است که تبلیغات بسیار شدیدی میکند و شور حسینی ایجاد میکند، اما هیچ پاسخی ندارد که خب، فردا چه کنیم.
غنینژاد: شریعتی بشریت را به دوقطبی حق و باطل فروکاسته است
مجری: صورتبندی شما از شریعتی چیست؟
غنینژاد: صورتبندی من بسیار ساده است. شریعتی جمله معروفی دارد؛ میگوید آنان که رفتند کار حسینی کردند و آنان که ماندند باید ــ این «باید» خیلی مهم است ــ کار زینبی کنند، وگرنه یزیدی هستند. این یعنی چه؟ از این حرف چه میفهمید؟ یعنی یا با ما هستی یا بر ما هستی؛ دوقطبیای شدید؛ یعنی یا حسینی هستی یا ضد حسین هستید، یا حقید یا باطل، حد وسطی ندارد. بشریت را به این فروکاسته است. این حرف از نظر دینی و از نظر منطقی بسیار مزخرف است. انسان که فقط حق و باطل نیست؛ موجود زندهای است که تاریخ، سنت و فرهنگ دارد.
شما بگویی یا حسینی هستی یعنی باید کشته شوی – در راه من نمیدانم، لابد راه حق – اگر بمانی باید زینبی باشی. چرا باید؟ این «باید» از کجا آمده؟ تو چهکارهای که برای بشریت باید تعیین میکنی؟! باید زینبی باشد و اگر نباشد یزیدی هستی؟ این حکم را صادر کرده است. پس من یزیدیام دیگر؛ چون زینبی نیستم؛ حسینی هم که نیستم چون نرفتم؛ زینبی هم نیستم؛ پس یزیدیام. بیا اثبات کن که من یزیدیام! میشود این را اثبات کرد؟ این حرف منطقی است؟ من صریح حرف میزنم؛ این یاوه است و هیچ منطقی در آن نیست. چرا باید این حرفها را برای جوانها مطرح کرد؟! این کجایش نواندیشی است؟ اندیشه اصلا ندارد که نو باشد. اندیشه یعنی منطق، یعنی استدلال، یعنی اصول. این چیست؟ هیچ.
بعد هم طوری حرف میزند که انگار ۱۴۰۰ سال، از زمان پیامبر تا حالا، هیچکس اسلام را نفهمیده و فقط او فهمیده است. «تشبه به نبی» و… این حرفها چیست؟ یک خرده بیا پایین که ما هم سوار شویم، یک خرده زمینی صحبت کن تا ما هم بفهمیم چه میگویی. «آنان که رفتند حسینیاند»؛ پیغامش همین است دیگر. صورتبندی من این است؛ این رویکرد سم مهلکی برای جامعه ماست و امروز تاوانش را میدهیم. مشکل ما الان چیست؟ مشکل ما این است که همین کسانی که شبها در خیابان پرچم میزنند، آنها هم همین حرفها را میزنند: یا حسینی باشید، کسانی که رفتند حسینی بودند – در این دو جنگ اخیر -حسینیها رفتند؛ آنان که ماندهاند باید زینبی باشند، و زینبی هم آناناند که دارند پرچم میزنند، وگرنه بقیه، که من و امثال من باشیم، یزیدی هستیم! خیلی خب، تمام شد!
مجری: یعنی از نظر شما شریعتی بنیانگذار تقسیمبندی براساس حق و باطل، با همه پیامدهایش، است.
غنینژاد: بله. جمهوری اسلامی هم همین است: یا حق یا باطل. چون من کسی هستم که قدرت دارم پس حق با من است، شما باطلاید؛ هرکس غیر از حرف من بزند باطل است. میراث شریعتی اینهاست. اینها سم مهلک است برای جوانها و جامعه ما، نباید از اینها دفاع کنیم.
شریعتی آدمی را آفریده که وجود خارجی ندارد؛ شاندل، و به او ارجاع میدهد. میگوید همانطور که شاندل گفته… و این دروغ میگوید. کتابی میآورد، میگوید شاندل فلان کتاب را نوشته، ناشرش این است، این را نوشته. بعد خودش و خانوادهاش و طرفدارانش میروند ببینند شاندل و کتابش کجاست، میبینند اصلا شاندلی وجود ندارد.ماجرای شریعتی و شاندل
غنینژاد: در ابتدا میخواستم این را خدمتتان عرض کنم که من حرفی زدم و بحث شریعتی راه افتاد. من گفتم شریعتی شیاد است. بعد عدهای گفتند این چه حرفی است که میزنید، در شأن شما نیست، دارید ناسزا میگویید. نه، من ناسزا نمیگویم. ناسزا یعنی چیزی که سزاوار نیست؛ من اتفاقا آنچه را سزاوار شریعتی است میگویم؛ شیاد.
مجری: استدلالتان چیست؟
غنینژاد: استدلال کردهام؛ شریعتی آدمی را آفریده که وجود خارجی ندارد؛ شاندل، و به او ارجاع میدهد. میگوید همانطور که شاندل گفته… و این دروغ میگوید. کتابی میآورد، میگوید شاندل فلان کتاب را نوشته، ناشرش این است، این را نوشته. بعد خودش و خانوادهاش و طرفدارانش میروند ببینند شاندل و کتابش کجاست، میبینند اصلا شاندلی وجود ندارد. شما به چنین آدمی چه میگویید؟ یک نفر را آفریده و او را بر سر مخالفینش میکوبد که حرف نزنید، شاندل این را گفته. شاندل درواقع خودش است. همه حرفهای او بیسروته است؛ شاندل هم مثل خودش حرفهای بیسروته میزد، همه حرفهایش یاوه است؛ استدلالی در آن نیست.
من ناسزا گفتهام؟ این ناسزاست؟ به کسی که دباغی میکند میگویند دباغ، به کسی که شیادی میکند میگویند شیاد، به کسی که خیاطی میکند میگویند خیاط. شریعتی هم شیادی کرده من به او گفتهام شیاد، ناسزا نگفتهام، فحش ندادهام. من در عمرم به هیچکس ناسزا نگفتهام. طرفداران شریعتی چه گفتند؟ گفتند شریعتی آدم بزرگی بود، شما چرا به او گفتی شیاد؟ به این دلیل گفتم شیاد که شیادی کرده است؛ و الان هم طرفدارانش همان کارها را میکنند. آیا طرفدارانش آمدند بگویند که شاندل وجود ندارد، اینها اختراعات خودش است، این ارجاعاتی که میگوید دروغ است؟ بعد آن آقا، آن تئوریسین بزرگ روشنفکری دینی و مراد اعظمِ روشنفکران دینی، حاج فرجالله دباغ [سروش] – که او هم دباغ است دیگر – آمد در واکنش به حرف من گفت: فرد گستاخی به نام غنینژاد، نادان و جاهل است، دهانش آلوده و نجس است. هرچه به دهانش آمد گفت. هتاکی این است. شیاد گفتن به شریعتی هتاکی نیست. این حاج فرجالله دباغ که این حرفها را زد – جاهای دیگر گفتهام اینجا هم میگویم – ایرانیها میگویند، و الان این حرف خیلی رایج است، که دوران «بزن در رو» گذشت؛ بزنی، میخوری. آقای حاج فرجالله! به من هتاکی کردی؛ بیا پاسخ بده. من ناسزا نمیگویم، من میگویم حاج فرجالله دباغ در جهل مرکب است. جهل مرکب یعنی کسی که نمیداند و نمیداند که نمیداند. من میگویم آقای حاج فرجالله دباغ در حوزههای اندیشه، مولاناشناسی، عرفان، دینشناسی، معرفتشناسی و روششناسی – که میگوید من متخصص پوپر هستم – در همه زمینهها در جهل مرکب است و هیچکدام را بلد نیست. بیاید اینجا بنشیند، با هم بحث کنیم تا من نشان بدهم، براساس نوشتههایش، که درباره چیزی حرف میزند که بلد نیست.
مجری: بحث درباره شخص ثالث است، و دعوت از ایشان برای گفتوگو…
غنینژاد: اگر بتوانید ایشان را بیاورید… این استدلالها را البته در کتابهایم آوردهام.
عبدالکریمی: هر تفکری که صورت منطقی استدلالی نداشته باشد، تفکر نیست؟
مجری: آقای عبدالکریمی، من آن نکتهای را که از صحبت جناب غنینژاد فهمیدم به نوعی پایهگذاری کردنِ مسیر حق و باطل، حق و باطلی کردن همه و تعیین تکلیف کردن برای همه که البته در انقلاب ۵۷ و نتایج آن نیز خود را منعکس کرده، بنمایه کاری است که شریعتی کرده و عوارض آن نیز به همین دلیل دامنگیر ما میشود. این صورتبندی را چگونه میبینید؟
عبدالکریمی: من بر سر یک دوراهی قرار گرفتهام که به فرمایشات استاد بزرگوارم آقای غنینژاد پاسخ بدهم، یا طرح خودم را پیش ببرم، یا سؤال شما را جواب بدهم. ولی به نظر من آقای دکتر غنینژاد نکات خیلی خوبی را مطرح کردند. ایشان میگویند شریعتی هیچ منطقی و هیچ استدلالی ندارد، تفکرش منطقی نیست و همهاش یاوه است. به نظر من نقطه خوبی برای شروع است. سوال من از آقای غنینژاد این است که آیا هر تفکری که صورت منطقی استدلالی نداشته باشد، تفکر نیست؟ البته من فکر میکنم آثار شریعتی منطق خاص خودش را دارد. سؤالم از آقای غنینژاد این است: وقتی حافظ میخوانند، در حافظ چه برهان استدلالی میبینند؟ وقتی به حرفهای مسیح گوش میدهند، چه ساختار استدلالی در آن هست؟ یعنی اگر بخواهیم با نگاه ارسطویی به مسیح نگاه کنیم، مسیح اساسا با متافیزیک یونانی آشنا نیست و فقط تمثیل میگوید؛ «فرزندی دست پدر را در بازار رها کرد و گفت پدر مرا رها کرده؛ پدر تو را رها نکرده است، تو دست پدر را رها کردی.» نه استدلالی است، نه… در محمد مصطفی چه؟ آیا زبان استدلالی متافیزیکی میبینیم؟ در مولانا چنین میبینیم؟
این دقیقا نقطه خوبی است که در ذهن برادر بزرگوارم آقای دکتر غنینژاد و همه عزیزانی که مثل ایشان فکر میکنند، معنای خاصی از تفکر، عقلانیت و استدلال هست و نسبت به شیوههای دیگر تفکر کاملا بیگانهاند. اجازه بدهید از «بازیهای زبانی» ویتگنشتاین استفاده کنم. ویتگنشتاینِ متأخر از بازیهای زبانی صحبت میکند و میگوید ما نظامهای زبانی گوناگون داریم؛ برای مثال اگر فوتبال بازی کنید و وسط فوتبال ناگهان بگویید «کیش»، در بازی فوتبال معنا ندارد؛ اگر بگویید «مات»، معنا ندارد. حالا بیایید در بازی شطرنج به طرف مقابل بگویید «آفساید» یا «پنالتی»؛ معنا ندارد. اما مفهوم کیش یا مات در نظام بازی شطرنج معنا دارد، و آفساید، پنالتی و کرنر در بازی فوتبال. آنچه آقای غنینژاد یاوه میدانند، البته که در نظام زبانی ایشان یاوه است. ایشان آنچنان در فضای غرب، یعنی در فضای متافیزیک غربی، میاندیشند و خود آگاه نیستند ــ همان چیزی که به دکتر سروش «جهل مرکب» میگویند. ایشان با مبانی متافیزیک غربی آشنا نیستند و نوع تفکر متافیزیک یونانی-غربی را مطلق گرفتهاند و همهچیز را با آن میسنجند.مثال بزنم؛ داستانی هست از ابراهیم، پدر توحید، که میخواهد اسماعیلش را برای خداوند قربانی کند. اگر این داستان را با عقل مدرن نگاه کنید، عین حماقت، جنایت است، کودکآزاری و بیماری روانی است؛ یعنی ابراهیم که پدر توحید و بنیانگذار سنت ابراهیمی است، سنتی که از دلش یهودیت، مسیحیت و اسلام برآمده و میلیاردها انسان در فضای این قصه زندگی کردهاند، ازدواج کردهاند، طلاق گرفتهاند، جنگیدهاند، شهید شدهاند و اخلاقی زیستهاند، باید او را یک روانپریش بدانیم؟ البته برای ذهنی که در فضای غرب و عقلانیت جدید فکر میکند، ابراهیم بیمار روانی است؛ اما تودههای وسیع معنای این را میفهمند. حسینبنعلی عاقل است؟ با عقل حسابگر نه؛ با عقل غنینژادها نه. حسینبنعلی عقل ندارد که با دستان خالی و با تعداد اندکی در برابر چند هزار نفر میایستد. اما وقتی ما داستان قربانی شدن اسماعیل یا اسحاق را برای خداوند میشنویم، میلیاردها انسان آن را میفهمند، غنینژادها آن را نمیفهمند.
وقتی درباره شریعتی بحث میکنیم، این شیوه بدِ روشنفکران ماست که میخواهند از عواطف و احساسات مخاطب یارکشی کنند.
وقتی شریعتی میگوید آنان که رفتند کاری حسینی کردند و آنان که ماندند باید کار زینبی کنند وگرنه یزیدیاند، او دارد به یک ملت اورینتیشن (جهتیابی) میدهد، دارد برای یک ملت خودآگاهی انسانی، اجتماعی و تاریخی ایجاد میکند. میگوید این دین فقط یک ابژه برای وراجی نیست، فقط یک سنت مرده نیست، فقط برای اموات نیست؛ این دین باید با تعهد اجتماعی تو پیوند بخورد. استاد بزرگ غنینژاد و غنینژادها، که همه دل به فرهنگ غرب و عقلانیت جدید دادهاند، درکی از این حرفها ندارند و اینها را یک مشت یاوه میدانند. میلیونها انسان با همین حرفها در خیابان بودند، انقلاب کردند و تحول بزرگ تاریخیای در این کشور ایجاد کردند.
غنینژاد: و کشور را به اینجایی رساندند که الان هستیم!
عبدالکریمی: الان میشود درباره این هم صحبت کرد. وقتی درباره شریعتی بحث میکنیم، این شیوه بدِ روشنفکران ماست که میخواهند از عواطف و احساسات مخاطب یارکشی کنند. حالا ممکن است مخاطبان ما نسبت به شرایط کنونی اعتراض داشته باشند. ما داریم بحث علمی درباره شریعتی میکنیم.
غنینژاد: بحث علمی میکنیم؟!
عبدالکریمی: بله، علمی؛ نه به مفهوم ساینس و علم پوزیتیو. داریم بحثی میکنیم با معیارهای مشخص.
عبدالکریمی: شریعتی یک میراث بزرگ است، تو قدرت خواندنش را نداری
مجری: برای اینکه بحث خیلی انتزاعی نشود، بالاخره شریعتی در این گفتههایش میخواسته چیزی بگوید و آن چیزها یا درست است یا غلط، با هر منطقی. مثلا صورتبندیای از مذهب، جامعه، سیاست، ایران، توسعه و تحولات تاریخی داشته است. آن شالودهای که میفرمایید با منطق غیرپوزیتیو بیان شده، چه بوده است؟ همین منطق حق و باطل، مسئولیت اجتماعی، یا تعهد مسلمین… چه بوده است؟
عبدالکریمی: به این سؤال برمیگردم، ولی اجازه بدهید افق را کمی وسیعتر کنم. آقای دکتر افق را خیلی کوچک کردند و من میخواهم از افق وسیعتری نگاه کنیم. ادعای دومم این است که آموزههای بنیادین شریعتی همسوییها و همافقیهای بسیار زیادی با تفکر آینده بشری دارد. اجازه بدهید این محورها را بیان کنم:
- یکی از مهمترین مقولاتی که شریعتی به آن میپردازد انتقاد از عقلانیت مدرن و عقلانیت ابزاری است؛ یعنی همان چیزی که آقای دکتر غنینژاد با چنگ و دندان میخواهند از آن دفاع کنند. این اندیشه امروز در غرب هست. متفکرانی مثل هورکهایمر، آدورنو، مارکوزه، مارتین هایدگر، کییرکیگور، نیچه، هانا آرنت، و تمام متفکران پستمدرن به نقد عقلانیت مدرن و عقل ابزاری میپردازند. دفاعی که آقای غنینژاد از عقلانیت مدرن و ابزاری میکنند، بوی نای قرن هجدهم و نوزدهم و نیمه اول قرن بیستم را میدهد. امروز هیچ متفکری را در سطح جهانی نمیبینیم که چنین از عقلانیت ابزاری دفاع کند؛ و روشنفکران عقبافتاده و منحطِ جامعه من هم درست مثل بعضی از آخوندهای ما که دچار عقبماندگی تاریخیاند و مثلا از خرید و فروش «گُهِ خشکشده» یا تقسیم آب قنات صحبت میکنند، چنین روشنفکران عقبافتادهای هنوز دل به عقلانیت ابزاری و عقلانیت جدید و رویکردهای پوزیتیویستی بستهاند که در خاستگاهش که غرب است پشت سر گذاشته شده. امروز یک متفکر جدی در سراسر جهان نمیشناسیم که از عقلانیت جدید و عقلانیت ابزاری، که به این فاجعههای بزرگ سیاسی؛ قتل، غارت، جنایت، کشتار و ترور ختم شده، دفاع کند، و این شریعتی است که از عقلانیت مدرن و ابزاری انتقاد میکند.
- محور دیگر شریعتی انتقاد از ساینتیسم (علمزدگی) و پوزیتیویسم است، و امروز متفکران بزرگی مثل ادموند هوسرل، مارتین هایدگر، پوپر و حتی فایرابند، میشل فوکو، آدورنو، همه اینها مخالف ساینتیسم و پوزیتیویسم هستند.
- محور دیگر شریعتی نقد ماشینیسم و تمدن تکنولوژیک جدید است؛ اینها را در اندیشههای مارتین هایدگر، مارکوزه، یاسپرس و هانس یناس میبینید.
- ویژگی دیگر شریعتی، دمیدن معنویت و روح شرقی در کالبد تمدن تکنولوژیک جدید است، و این همان کاری است که چهرههایی مثل رنه گنون، آناندا کوماراسوامی، فریتیوف شوان، آلدوس هاکسلی، فریتیوف کاپرا یا دیوید بوهم میخواهند انجام بدهند.
- کار دیگری که شریعتی میخواهد انجام دهد غلبه بر تعارض علم و دین است؛ رفتن به نگرشی که فراتر از تعارض علم و دین باشد، و این کاری است که نورث وایتهد، ادینگتون، دیوید بوهم، ایان باربور، مرتُن و کاپرا میخواستند انجام دهند.
- ویژگی دیگر شریعتی نقد توتالیتاریسم یا استبدادی است که در عقل روشنگری نهفته است، و نگاه ضدسنتی که در عقل روشنگری وجود دارد. اینها همان حرفهایی است که هورکهایمر، آدورنو ، گادامر، آرنت و هایدگر میزنند.
- یکی دیگر از موضوعاتی که شریعتی به آن میپردازد، نقد «انسان تکساحتی»، «انسان از خودبیگانه» و «انسان تجزیهشده و نااصیل» است و دعوت به خودبودگی و بازگشت به خویش است؛ دقیقا همان حرفهایی که هربرت مارکوزه، اریک فروم، هایدگر، کییرکگور، سارتر و کارل گوستاو یونگ میزنند.
- از دیگر پروژههای شریعتی آزادسازی معنویت از انحصار متولیان رسمی سنتهای تاریخی است، و این همان کاری است که کییرکگور، یونگ و… کردند.
- یکی دیگر از تلاشهای شریعتی، رهایی دموکراسی از سلطه سرمایهداری است؛ همان چیزی که در جان دیویی، گرامشی، هربرت مارکوزه، هابرماس، نانسی فریزر و کارل پولانی دیده میشود.
- تلاش دیگر شریعتی، رهایی سوسیالیسم از ایدئولوژیهای توتالیتر و دولتهای مارکسیستی است. این همان کاری است که رزا لوکزامبورگ، آنتونیو گرامشی، اریک فروم، هربرت مارکوزه، و لشک کولاکوفسکی میکنند.
- تلاش دیگر شریعتی وحدت مجدد هنر، مذهب و حقیقت است، و درک حقیقت، زیبایی و خیر در پیوند با یکدیگر است و این دقیقا اندیشههایی است که شیلر، شلینگ، هایدگر، سیمون وی و گادامر و… دنبال میکنند.
شریعتی یک میراث بزرگ است، تو قدرت خواندنش را نداری و با محروم کردن یک ملت از سرمایهای بزرگی مثل شریعتی، به نظر من داری به این ملت خیانت میکنی.
اینها جهتگیریهای بزرگی است که شریعتی برای ما نشان میدهد. روشنفکر خاورمیانهای از دو مشکل رنج میبرد: یکی اینکه ما در کویری هستیم که سرمایههای زیادی نداریم، و همین مقدار سرمایههای کم را هم با انگ «شیاد» زدن میسوزانیم و فکر میکنیم داریم به جامعه خدمت میکنیم! این برهوت را برهوتتر و این کویر را کویرتر میکنیم! این بیلیاقتی ماست. درست مثل اینکه ملتی بگوید نفت ما را بدبخت کرد. نفت تو را بدبخت نکرد؛ بیعرضگیِ توست که نفت تو را بدبخت کرد. نفت کالای بزرگی است. شریعتی یک میراث بزرگ است، تو قدرت خواندنش را نداری و با محروم کردن یک ملت از سرمایهای بزرگی مثل شریعتی، به نظر من داری به این ملت خیانت میکنی.
ادامه دارد…
پینوشت
۱- سورن کیِرکگور (۱۸۵۵–۱۸۱۳)، که به کیِرکگارد نیز معروف است؛ فیلسوف مسیحی دانمارکی، کسی که با وجود، انتخاب، و تعهد یا سرسپردگی فرد، سر و کار داشت و اساسا بر الهیات جدید و فلسفه، بهخصوص، فلسفه وجودی (اگزیستانسیالیسم)، تأثیر گذاشت. از وی، به عنوان پدر اگزیستانسیالیسم یاد میشود.
۲۵۹
کد مطلب 2304037
-
غنینژاد: شریعتی از نظر فکری سم مهلکی برای جوانان است/ عبدالکریمی: شریعتی یک میراث بزرگ است، تو قدرت خواندنش را نداری
-
تصویری از همسر امیرکبیر و خواهر ناصرالدینشاه در جوانی
-
خاطرات هاشمی ۳۰ آبان ۱۳۸۲: مسئله ایران در آژانس هستهای، سخت مورد توجه قرار دارد
-
تصویری از همسر امیرکبیر و خواهر ناصرالدینشاه در جوانی