علی‌اصغر میرزایی‌مهر از نمایشگاه «گشتن و بازگشتن» می‌گوید/ روایت دلبستگی به طبیعت و اصالت‌های فراموش‌شده

نمایشگاه انفرادی «گشتن و بازگشتن» پس از بیش از سه دهه دوری علی‌اصغر میرزایی‌مهر از عرصه نمایشگاهی در گالری جاوید برگزار شد؛ مجموعه‌ای از طراحی‌های سیاه‌وسفید با قلم فلزی که جلوه‌های طبیعت و معماری سنتی ایران را به تصویر می‌کشد.

به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین، علی‌اصغر میرزایی‌مهر، هنرمند نقاش و عضو هیأت علمی دانشگاه علم و فرهنگ، در گفت‌وگو با خبرآنلاین درباره شکل‌گیری نمایشگاه انفرادی «گشتن و بازگشتن»، دلایل انتخاب قلم فلزی برای خلق آثار این نمایشگاه و تأثیر تجربه‌های هنری و پژوهشی خود بر آن‌ها توضیح داد. او همچنین از دلبستگی‌اش به طبیعت و معماری بومی ایران، تأثیر هوشنگ سیحون و رویین پاکباز بر مسیر هنری‌اش و معنای بازگشت به گذشته و اصالت‌ها در آثارش سخن گفت.

عنوان «گشتن و بازگشتن» از کجا شکل گرفت؟ آیا ابتدا این مفهوم در ذهن شما وجود داشت یا در جریان خلق آثار به آن رسیدید؟

مگر جریان جاری جهان «گشتن و بازگشتن» نیست؟ مگر ابر و باد و مه و خورشید و فلک در حال گشتن و بازگشتن نیستند؟ مگر آمدن و رفتن ما به این جهان جز چند روزی گشتن و سپس بازگشتی است؟

علاوه بر این پندار فلسفی که همگان آن را زیست می‌کنیم، نکته دیگر این است که من عاشق سیر و سیاحت هستم، غالباً در سفرم و طبیعت زیبای سرزمینم را بسیار دوست می‌دارم. این سفرها اهداف مختلفی دارند؛ گاهی در راستای رشته تحصیلی و پژوهش‌های تاریخی و فرهنگی است و گاهی نیز جنبه سیر و سیاحت دارد. در این گروه از سفرها اغلب وسایل کار هنری لازم را به همراه می‌برم تا از زیبایی‌های طبیعت یا فضاهای فرهنگی و بناهای تاریخی، به‌ویژه مختصات معماری سنتی در شهرها و روستاها، طراحی یا نقاشی کنم.

با آن‌که طی چهار دهه فعالیت هنری و تدریس، انواع ابزارها را آزموده‌ام، اما آنچه در این نمایشگاه ارائه شده است، تماماً به‌وسیله قلم فلزی و جوهر سیاه پدید آمده‌اند. قلم فلزی یا قلم هاشور، ابزاری سبک، ساده، صمیمی و ارزان‌قیمت است که به‌راحتی در جیب جا می‌گیرد و می‌توان آن را با خود به هر کجا برد؛ از قله کوه‌ها تا ژرفای دره‌ها، از کوچه‌باغ‌های دل‌انگیز تا شهرها و روستاهایی که هنوز بوی معماری سنتی در آن‌ها به مشام می‌رسد. می‌توان پس از ساعتی گشت‌وگذار در دل طبیعت، بر تخته‌سنگی نشست و جلوه‌های نور و سایه را که چون عمر در گذار هستند، جاودانه کرد.

وقتی از بازگشت صحبت می‌کنید، منظورتان بازگشت به گذشته و خاطرات است یا نوعی بازگشت به خویشتن و کشف دوباره خود؟

هر دو منظر مدنظر است. من دانش‌آموخته رشته نقاشی هستم و پیش از ورود به دانشگاه هم نقاشی خودآموخته بودم و روزگارم با نقاشی کردن می‌گذشت. با ورود به دانشگاه و برخورد آکادمیک با هنر، طبعاً تحولاتی در تکنیک و محتوای کارم پدید آمد و با اسلوب‌ها و ابزارهای متنوع و متعدد آشنا شدم. در همین جست‌وجوها بود که طراح و معمار بزرگ معاصر، مرحوم هوشنگ سیحون را شناختم. او ضمن سفرهای متعدد به اقصی نقاط کشور، طرح‌های زیبایی از معماری سنتی و چشم‌اندازهای طبیعت را با همین ابزار ساده، یعنی قلم فلزی و کاغذ، پدید آورده بود. آثار ایشان مدت‌ها الهام‌بخش من بود.

آشنایی با قلم فلزی به عشقی ماندگار تبدیل شد و از همان سال‌ها کوشیدم امکانات این ابزار را بشناسم و بعضاً به دانشجویانم نیز بشناسانم و از آن بهره ببرم؛ کشش و دلبستگی‌ای که تا به امروز ادامه دارد.

همچنان که از ضرورت‌های جوانی است، در آن سال‌ها پرتکاپو بودم و در نمایشگاه‌های مختلف شرکت می‌کردم و تابلوهایم را ارائه می‌دادم که رضایت‌بخش بود و از سوی استادان و مخاطبان مورد تشویق قرار می‌گرفتم. اما حضور اندیشمند سترگ، رویین پاکباز ـ که عمرش دراز باد ـ در دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران به‌عنوان استاد درس تاریخ هنر و تدریس بی‌نظیر او مرا چنان تحت تأثیر قرار داد که به‌تدریج از فعالیت هنریِ طراحی و نقاشی‌ام کاسته شد و تمایل به پژوهش و نگارش در عرصه تاریخ هنر، به‌ویژه تاریخ نقاشی، پیدا کردم.

پرداختن به تاریخ هنر، نخست پشتوانه‌های فکری کارهایم را تقویت می‌کرد تا پیش از آن‌که به تکنیک و قالب اثر بیندیشم، به معنای نهفته در ورای آن فکر کنم. علاوه بر آن، غور و تفحص در تاریخ هنر برای ادامه تحصیل و دستیابی به مدارج بالای علمی کاری ضروری بود. هم‌زمان با تحصیل در مقطع کارشناسی ارشد و پس از آن دکتری، به عضویت هیأت علمی دانشگاه علم و فرهنگ درآمدم و در کنار آموزش دروس عملی، به تدریس تاریخ هنر و پژوهش در این حوزه پرداختم که حاصل آن مقالات و کتاب‌های متعددی است که طی سه دهه گذشته به دست علاقه‌مندان و هنردوستان رسیده است. همین کشش و کوشش در زمینه تاریخ هنر تا حدودی مرا از کار عملی بازداشت. با آن‌که هیچ‌گاه طراحی و نقاشی تعطیل نشد، اما طی سال‌هایی به حاشیه رفت تا آن‌که در سال‌های اخیر به تشویق اطرافیان و خانواده، بار دیگر به سوی طراحی و نقاشی بازگشتم و نمایشگاه حاضر نتیجه این «بازگشتن» است.

اما معنای دیگر بازگشتن در مضامین آثار نهفته است. این تابلوها از مخاطب دعوت به بازگشتن به دامان پاک طبیعت می‌کنند؛ جاهایی که هنوز دست آدمیزاد آن را نیالوده و سیمان و آهن و دود آن را فرا نگرفته است؛ جاهایی که هنوز نشانی از صنایع آلاینده و آسمان‌خراش و ترافیک و ازدحام و دیگر نمودهای جامعه آشفته و مضطرب شهری در آن نیست. طبیعتی پاک و بی‌آلایش و ساده.

روی‌هم‌رفته مجموعه آثار این نمایشگاه دو گروه هستند؛ یک گروه صرفاً جلوه‌هایی از طبیعت زیبا و متنوع سرزمین مادری است. گروه دیگر فضاها و منظرهایی از معماری سنتی در شهرهایی است که هنوز نشانی از فرهنگ شهرسازی و معماری بومی را دارا هستند. صفا و صمیمیت را در کوچه‌پس‌کوچه‌های باریک و در شاه‌نشین‌ها، ساباط‌ها، پیرنشین‌ها و ارسی‌ها و نقش‌مایه‌های هنرمندانه آجرچینی‌ها می‌توان دید؛ از جمله در شهرهایی چون دزفول، شوشتر، بوشهر، یزد و…

در تمامی این آثار نوعی بازگشت به گذشته وجود دارد؛ شاید این نگاه نوستالژیک به فضاها، اعم از چشم‌اندازهای طبیعی یا معماری سنتی، در ارتباط با رشته تخصصی‌ام، یعنی تاریخ هنر، پدید آمده باشد. از معدود نشانه‌های صنعت و تجدد در آثار معماری، تیرهای چراغ برق و سیم‌های انتقال برق است که با حرکت سیال خود، چشم بیننده را در کوچه‌پس‌کوچه‌ها به گردش درمی‌آورند. در این موارد، تیر چراغ برق را نماد روشنایی گرفته‌ام و سیم‌ها را چون پیچکی که نور و روشنایی را از این خانه به خانه همسایه می‌رساند. در معماری مدرن، فیبر نوری سیم‌ها را هم به خاطره تبدیل کرده است.

آثار این نمایشگاه یادآوری می‌کنند و تذکر می‌دهند که فراموش نکنیم هنوز با یک ساعت پیاده‌روی می‌توان در اطراف همین تهران دودگرفته، خود را به چشمه‌سارها و جویبارها رساند. هنوز می‌توان در ارتفاعات درکه، دربند، کن، سولقان و کلک‌چال هوای سالم استنشاق کرد، طبیعت زیبا را لمس کرد، حرکت نور و سایه روی شاخسارها و تخته‌سنگ‌ها را تماشا کرد و به تصویر کشید.

از منظری دیگر، این آثار بازگشت به خاطرات هم هستند؛ من با آن‌که در تهران بزرگ شده‌ام، اما زاده شهرستان هستم. پدرم کشاورز بود و کودکی‌ام را در باغ و بوستان گذرانده‌ام. شاید علاقه به طبیعت از همان زمان در من پدید آمده است. هنوز هم هر وقت فراغتی به دست می‌آورم، علاوه بر طراحی و نقاشی از طبیعت، در باغ و مزرعه کوچک خودم کشت‌وکار می‌کنم.

در آثار این مجموعه، فرم و رنگ چه نسبتی با تجربه‌های درونی و جهان ذهنی شما دارند؟ آیا هرکدام حامل معنایی مشخص هستند یا بیشتر از جنس احساس و شهودند؟

با آن‌که کار کردن با انواع وسایل نقاشی را تجربه کرده‌ام، اما مجموعه حاضر فاقد عنصر رنگ است و به‌جهت ویژگی ابزار، محدود به تنالیته سیاه و سفید است. سفیدی اثر از آنِ کاغذ و بستر کار است؛ پس طراح به‌عنوان پدیدآورنده اثر فقط رنگ سیاه را در اختیار دارد، به‌علاوه عنصر تجسمی خط.

چون قلم فلزی سطح ایجاد نمی‌کند و فقط می‌توان با آن خط کشید، مشخص است که امکانات این ابزار محدود است و ایجاد انواع بافت‌ها، حجم‌ها، خاکستری‌ها، نمایش نور و سایه یا پرسپکتیو صرفاً به‌وسیله خط، چندان کار سهلی نیست و مستلزم ممارست و تمرین بسیار است. در واقع، در این تکنیک نورها و روشنی‌ها با کاستن از سفیدی کاغذ به وجود می‌آیند.

در طراحی با قلم فلزی، اشتباه جبران‌ناپذیر است؛ چون جوهر قابل پاک کردن یا برداشتن نیست، پس نوعی آمادگی روحی و تمرکز همراه با اعتمادبه‌نفس از ارکان اصلی این نوع آثار هنری است. شاید به همین دلیل کمتر هنرمندی به سراغ آن می‌رود.

هنگام نقاشی چقدر به طرح و تصور اولیه وفادار می‌مانید و چقدر اجازه می‌دهید اثر در جریان خلق، شما را به مسیری پیش‌بینی‌نشده ببرد؟

انتخاب از بخش‌های اصلی و مهم کار به شمار می‌رود. هنرمند تمامی دانش بصری و توانایی عملی خود را هنگام انتخاب چشم‌انداز به کار می‌گیرد و از ابتدا می‌کوشد تا نتیجه کار را بسنجد و در نظر آورد.

طرح اولیه حتماً در دامان طبیعت و به‌صورت مستقیم اجرا می‌شود و طبق قاعده عمومی خلق آثار هنری، فرایند از کلیات به جزئیات پیش می‌رود؛ اما ممکن است شرایط محیطی یا عوامل ناخواسته، به‌ویژه تغییر زاویه تابش نور، اجازه اتمام کار را در طبیعت ندهد. آن‌گاه پرداخت جزئیات ممکن است در کارگاه و خانه ادامه پیدا کند. ترکیب‌بندی و ساختار کلی تا انجام کار حفظ می‌شود و ثابت است، اما برخی جزئیات ممکن است دچار دگرگونی شوند.

آیا برای آثار خود معنای مشخصی در نظر دارید یا معتقدید هر مخاطب باید بر اساس تجربه زیسته و جهان ذهنی خودش به معنایی مستقل برسد؟

با آن‌که مجموعه حاضر در زمره آثار بازنمایانه یا طبیعت‌گرایانه قرار می‌گیرند و در نتیجه می‌توان انتظار داشت که پیام مشخصی برای مخاطبان خود داشته باشند، اما از آن رو که اساساً فاقد رنگ هستند و همه‌چیز توسط خط پدید آمده است، عناصر جهان پیرامون دچار نوعی دگردیسی شده‌اند و از صافی ذهن و قلم نقاش عبور می‌کنند و خواه‌ناخواه به درجاتی با تخیل و علایق او آمیخته می‌شوند.

از این رو، مخاطبان با تجربه‌های زیسته متفاوت و سواد بصری و پشتوانه فکری گوناگون، امکان برداشت‌های مختلف را دارند. چون این آثار فاقد صراحتی عکس‌گونه هستند، دریچه تأویل و تفسیر برای مخاطب باز است.

بعد از این همه گشتن و بازگشتن، به‌عنوان یک هنرمند فکر می‌کنید هنوز در جست‌وجوی چه چیزی هستید؟

در گذر فصول از بهار تا زمستان و در فرایند شکفتن تا به ثمر رسیدن یک گل یا میوه و در تمامی پدیده‌های جهان گذران، می‌توان گشتن و بازگشتن را به تماشا نشست.

با آن‌که از آخرین نمایشگاه من بیش از سه دهه می‌گذشت، در نتیجه کمتر کسی مرا به‌عنوان نقاش می‌شناخت و با آن‌که آنچه در این نمایشگاه ارائه شد در راستای جریان‌های غالب هنری روز، یعنی مدرنیسم یا پست‌مدرنیسم، قرار ندارد، اما استقبال غیرمنتظره از آن نشان داد که اگر هنرمند به کار خود ایمان داشته باشد و به آن صادقانه عشق بورزد، اثرش مخاطب خود را خواهد یافت؛ که از قدیم گفته‌اند: «سخن کز دل برآید، لاجرم بر دل نشیند.» جست‌وجوی من نیز همواره در همین مسیر پیوند صادقانه دل، طبیعت و بازگشت به ریشه‌ها و اصالت‌ها معنا پیدا می‌کند.

۵۹۲۴۲

کد مطلب 2301675