شیخ رضایی: غول‌های فناوری جانشین استعمارگران سنتی شده اند/ داده‌خواری تهدیدی علیه حریم خصوصی و مناسبات قدرت

شیخ رضایی: غول‌های فناوری جانشین استعمارگران سنتی شده اند/ داده‌خواری تهدیدی علیه حریم خصوصی و مناسبات قدرت

از نظر شیخ رضایی کتاب داده خواری با فراتر رفتن از تحلیل‌های اقتصادی صرف، پدیده‌ جمع‌آوری گسترده‌ داده‌ها توسط غول‌های فناوری را در چارچوب تاریخی «استعمار» نو تبیین می‌کند. نویسندگان با تفکیک چهار مؤلفه اصلی استعمار یعنی اکتشاف، قلمروگستری، استثمار و نابودسازی، نشان می‌دهند که چگونه فرآیندهای تصاحب قلمرو و منابع در استعمار کلاسیک، امروزه با عاری شدن از خشونت عریان و بهره‌گیری از سازوکارهای نمادین، در بستر داده‌های فردی و اجتماعی تکرار می‌شود و تهدیدهای جدی علیه حریم خصوصی و مناسبات قدرت ایجاد می کنند.

گروه اندیشه: محسن آزموده در روزنامه اعتماد گفت و گویی انجام داده با حسین شیخ رضایی پژوهشگر حوزه مطالعات علم و مدیر نشر کرگدن در باره کتاب «استعمار داده»، نوشته اولیسس علی مخیا و نیک کالدری که به تازگی منتشر شده است. از نظر شیخ رضایی این کتاب با فراتر رفتن از تحلیل‌های اقتصادی صرف، پدیده‌ جمع‌آوری گسترده‌ داده‌ها توسط غول‌های فناوری را در چارچوب تاریخی «استعمار» تبیین می‌کند. نویسندگان با تفکیک چهار مؤلفه اصلی استعمار یعنی اکتشاف، قلمروگستری، استثمار و نابودسازی، نشان می‌دهند که چگونه فرآیندهای تصاحب قلمرو و منابع در استعمار کلاسیک، امروزه با عاری شدن از خشونت عریان و بهره‌گیری از سازوکارهای نمادین، در بستر داده‌های فردی و اجتماعی تکرار می‌شود. در این نظم نوین، دولت‌ها از جایگاه نهادهای تنظیم‌گر به مشتریان و وابستگان شرکت‌های بزرگ فناوری تنزل یافته‌اند و این امر دموکراسی را به پوسته‌ای تشریفاتی تقلیل داده است. اثر مذکور ضمن نقد دیدگاه‌های فن‌هراسانه و توطئه‌پندارانه، بر ضرورت مقاومت مدنی، آگاهی‌بخشی عمومی و شکل‌دهی به فناوری‌های بدیل تأکید می‌کند. برای خواننده ایرانی، این پژوهش اهمیت دوچندانی دارد؛ چرا که با وجود عدم حضور رسمی برخی شرکت‌های بزرگ بین‌المللی، کاربران داخلی همچنان در معرض چالش‌های نظارت دیجیتال، نقض حریم خصوصی و آسیب‌های ناشی از انحصار داده‌ها قرار دارند و ضرورت دارد پژوهشگران بومی با تحلیل دقیق شرایط ساختاری کشور، به صیانت از حقوق شهروندی در زیست‌بوم دیجیتال برخیزند. این گفت و گو را در ادامه می خوانید:

****

عنوان اصلی کتاب «data grab» است که شما آن را «داده‌خواری» ترجمه کرده‌اید، البته می‌توان آن را «گردآوری اطلاعات یا داده» نیز ترجمه کرد. اما ترجمه شما طنینی انتقادی دارد و با زیرعنوان متن اصلی کتاب یعنی «استعمار جدید شرکت‌های بزرگ فناوری و چگونگی مبارزه با آن» تناسب دارد. منظور از داده‌خواری چیست و چرا نویسندگان آن را استعمار می‌خوانند؟

اصطلاح «داده‌خواری» را به چند دلیل برای عنوان دوم کتاب انتخاب کردم؛ اول اینکه در زبان فارسی اصطلاحات مشابهی مانند «زمین‌خواری» وجود دارد که بار معنایی منفی دارند. از سوی دیگر، خود اصطلاح انگلیسی «Data Grab» هم اصطلاحی خنثی نیست و دارای نوعی بار منفی است.

جالب اینکه خود نویسندگان هم در کتاب، داده‌خواری را با زمین‌خواری مقایسه می‌کنند و عنوان فصل مقدمه کتاب «از زمین‌خواری تا داده‌خواری» است. اما نکته اصلی کتاب و ایده‌ محوری نویسندگان، برقراری نسبتی میان استعمار تاریخی و آن چیزی است که امروز شرکت‌های بزرگ فناوری در حوزه داده انجام می‌دهند. نویسندگان معتقدند فرآیندی که در استعمار سنتی درباره تصاحب و تسخیر سرزمین‌ها و قلمروهای جدید اتفاق می‌افتاد، امروزه در شکل و بستری متفاوت، درباره داده‌ها در حال تکرار است.

شیخ رضایی: غول‌های فناوری جانشین استعمارگران سنتی شده اند/ داده‌خواری تهدیدی علیه حریم خصوصی و مناسبات قدرت

نویسندگان برای توضیح این شباهت، چهار مولفه اصلی استعمار را از یکدیگر تفکیک می‌کنند: اکتشاف، قلمروگستری، استثمار و نابودسازی. در استعمار سنتی، ابتدا سرزمین‌ها و قلمروهای جدید کشف می‌شد؛ سپس قدرت استعمارگر با تصرف این سرزمین‌ها قلمرو خود را گسترش می‌داد؛ در مرحله بعد، منابع و امکانات این سرزمین‌ها مورد بهره‌کشی قرار می‌گرفت و سرانجام در بسیاری از موارد، ساختارها، فرهنگ‌ها و شیوه‌های زندگی پیشین جوامع استعمار شده نابود یا تضعیف می‌شد.

نویسندگان در فصل‌های مختلف کتاب می‌کوشند نشان دهند همین چهار فرآیند را می‌توان در استعمار داده هم شناسایی کرد. ابتدا قلمروهای تازه‌ای از زندگی انسان‌ها کشف می‌شوند که می‌توان از آنها داده استخراج کرد. سپس این قلمروها به ‌تدریج گسترش پیدا می‌کنند و بخش‌های هر چه بیشتری از زندگی فردی و اجتماعی انسان‌ها را دربرمی‌گیرند. در مرحله بعد، داده‌های حاصل از این فرآیند مبنای انواع بهره‌کشی اقتصادی و شکل‌های جدیدی از انباشت قدرت و ثروت قرار می‌گیرند.

در نهایت نیز این فرآیند می‌تواند به نابودی یا تضعیف برخی مناسبات، نهادها، شیوه‌های زندگی و امکاناتی منجر شود که پیش از گسترش نظام داده‌ای وجود داشته‌اند. بنابراین حرف نویسندگان صرفا این نیست که شرکت‌های بزرگ فناوری اطلاعات زیادی درباره ما جمع‌آوری می‌کنند؛ ادعای اصلی این است که باید فعالیت این شرکت‌ها را در چارچوب منطق تاریخی استعمار بفهمیم.

به بیان دیگر، همان‌طور که استعمار سنتی با تصاحب سرزمین‌ها و گسترش قلمروی قدرت استعمارگران پیش می‌رفت، استعمار داده نیز با کشف، تصاحب و گسترش قلمروهای جدید استخراج داده و بهره‌کشی از آنها پیش می‌رود. از این منظر، داده‌خواری صرفا یک پدیده اقتصادی یا فناورانه نیست، بلکه صورت جدیدی از مناسبات قدرت و استعمار است.

‌اگر ممکن است به اختصار درباره نویسندگان کتاب نیز توضیح دهید و بفرمایید چه سوابق و پیشینه‌ای دارند و حوزه فعالیت‌شان چیست؟

نویسنده اول کتاب، اولیسس علی مخیا، استاد مطالعات ارتباطات در دانشگاه ایالتی نیویورک است. او در حوزه‌هایی مثل مطالعات انتقادی اینترنت، فلسفه فناوری، جامعه‌شناسی داده و اقتصاد سیاسی رسانه‌های دیجیتال فعالیت می‌کند. بخش مهمی از پژوهش‌های او به بررسی مناسبات قدرت در فضای دیجیتال و به‌ویژه مفهوم استعمار داده‌ اختصاص دارد.

نویسنده دوم، نیک کالدری، استاد رسانه، ارتباطات و نظریه اجتماعی در مدرسه اقتصاد و علوم سیاسی لندن (LSE) است. او همچنین با مرکز برکمن کلاین دانشگاه هاروارد همکاری دارد. حوزه تخصصی کالدری جامعه‌شناسی رسانه و فرهنگ، نظریه اجتماعی، قدرت رسانه‌ها و تاثیر فناوری‌های دیجیتال بر مناسبات اجتماعی و سیاسی است.

هر دو نویسنده از پژوهشگران شناخته‌ شده در زمینه مطالعات انتقادی رسانه و فناوری هستند و پیش از این نیز کتاب مشترک دیگری با عنوان The Costs of Connection (هزینه‌های اتصال) در سال ۲۰۱۹ منتشر کرده بودند که از آثار مهم در شکل‌گیری و بسط مفهوم استعمار داده به شمار می‌رود. فعالیت‌های این دو نویسنده صرفا به محیط دانشگاهی و انتشار مقاله و کتاب محدود نمی‌شود.

مهم‌ترین فعالیت مشترک غیرآکادمیک آنها تاسیس شبکه‌ای به نام کومون تیئرا در سال ۲۰۲۰، با همکاری پائولا ریکارت است. این شبکه مجموعه‌ای از پژوهشگران، فعالان اجتماعی، روزنامه‌نگاران، مدرسان و کنشگران حوزه فناوری، به‌ویژه در امریکای لاتین را گرد هم آورده تا درباره استعمار داده گفت‌وگو کنند و برای مقابله با آن راه‌های عملی و جمعی بیابند.

مخیا همچنین از بنیانگذاران جنبشی به نام جنبش فناوری‌های غیرمتعهد است که به دنبال طرح بدیل‌هایی برای مناسبات مسلط فناوری و قدرت است. بنابراین وجه جالب فعالیت این دو نویسنده این است که در کنار پژوهش نظری و دانشگاهی، در ایجاد شبکه‌ها و اجتماعاتی برای آگاهی‌بخشی، گفت‌وگو و سازماندهی مقاومت در برابر استعمار داده هم مشارکت دارند.

استعمار در ادبیات سیاسی به معنای سلطه و بهره‌کشی یک کشور از کشور یا کشورهای دیگر است. اما نویسندگان از تعبیر نو برای عملکرد غول‌های داده بهره می‌گیرند. منظور از این «نو» چیست و چه تفاوت یا شباهتی با استعمار کلاسیک دارد؟

نویسندگان در فصل اول کتاب، با عنوان «استعمار نوین»، به بررسی شباهت‌ها و تفاوت‌های استعمار داده با استعمار کلاسیک می‌پردازند. نکته محوری بحث آنها این است که منطق اصلی استعمار همچنان پابرجاست، هر چند شکل و سازوکارهای آن تغییر کرده است.

یکی از زیرعنوان‌های این فصل نیز به همین موضوع اشاره دارد: «ماموریت اصلی استعمار همچنان پابرجاست». منظور این است که استعمار، چه در شکل تاریخی و کلاسیک خود و چه در شکل جدیدش، در پی تصاحب منابع ارزشمند و بهره‌برداری از آنهاست. تفاوت در این است که در استعمار کلاسیک، منابع ارزشمند عمدتا زمین، سرزمین و منابع طبیعی بودند، اما در استعمار نوین، داده‌ها و اطلاعات به منابع اصلی تصاحب و استخراج ارزش تبدیل شده‌اند. البته این به معنای یکسان بودن استعمار کلاسیک و استعمار داده نیست.

یکی از تفاوت‌های مهم آنها به شکل اعمال خشونت و سلطه مربوط می‌شود. در استعمار کلاسیک، غالبا با خشونت عریان و مستقیم مواجه بودیم؛ تصرف نظامی سرزمین‌ها، برده‌داری و اعمال زور از جمله جلوه‌های آشکار این خشونت بودند. اما در استعمار نوین، خشونت تا حد زیادی از شکل فیزیکی و عریان خود فاصله گرفته و بیشتر در قالب سازوکارهای غیرمستقیم و نمادین اعمال می‌شود.

منظور از خشونت نمادین، شکل‌هایی از سلطه و تبعیض است که لزوما با اعمال زور مستقیم همراه نیست، بلکه از طریق محروم کردن افراد از فرصت‌ها، طبقه‌بندی آنها در گروه‌های نامطلوب و ایجاد نابرابری در دسترسی به امکانات و منابع صورت می‌گیرند. به این معنا، استعمار نوین را باید تداوم منطق استعمار در شرایط تاریخی و فناورانه جدید دانست.

استعمار چنانکه اشاره شد، عموما از سوی دولت‌ها صورت می‌گیرد. نویسندگان هم در کتاب به ارتباط میان دولت‌ها و شرکت‌های بزرگ داده می‌پردازند. اگر ممکن است به اختصار بفرمایید این پیوند به چه صورت است و چه نوع داد و ستدی میان این دو برقرار است؟

نویسندگان توضیح می‌دهند که رابطه میان دولت‌ها و شرکت‌های بزرگ فناوری نسبت به گذشته تغییر کرده است. در دوره‌های پیشین، به ویژه در چارچوب دولت‌های رفاه، این دولت‌ها بودند که پروژه تعریف می‌کردند و بودجه می‌دادند و شرکت‌ها را مجری انجام کاری می‌کردند.

اما در عصر دیجیتال، به ویژه با ظهور غول‌های فناوری، این معادله به شکل قابل‌ توجهی تغییر کرده است. حالا این شرکت‌های بزرگ هستند که در جاهایی مانند سیلیکون‌ولی تحقیقات را پیش می‌برند، بودجه‌های بسیار کلان دارند و دولت‌ها بیشتر در نقش مشتری ظاهر می‌شوند تا تنظیم‌گر.

در حوزه‌های حساسی مثل امنیت یا خدمات دولتی، دولت‌ها ناچارند از زیرساخت‌ها و خدمات همین شرکت‌ها استفاده کنند. به این معنا، قدرت تا حدی از دولت‌ها به شرکت‌ها منتقل و نظارت بیرونی بر شرکت‌ها کمتر شده است. این وضعیت نشان می‌دهد چگونه دولت‌ها از جایگاه تنظیم‌گر به جایگاه مصرف‌کننده یا وابسته به خدمات غول‌های فناوری داده تغییر موقعیت داده‌اند.

‌بخش مهمی از کتاب مقابله با استعمار نو است. منظور از مقابله در برابر شرکت‌های بزرگ داده چیست؟

به نظرم یکی از ویژگی‌های مهم این کتاب آن است که صرفا به توصیف و تحلیل استعمار داده و نشان دادن سازوکارهای آن بسنده نمی‌کند، بلکه در دو فصل پایانی، یعنی فصل پنجم و ششم، مشخصا به این موضوع می‌پردازد که چگونه می‌توان در برابر هژمونی و سیطره نظام‌های داده و شرکت‌های بزرگ فناوری مقاومت کرد.

آنها مجموعه‌ای از اقدامات فردی، جمعی، مدنی، سیاسی و نهادی را پیشنهاد می‌کنند که از آگاهی‌بخشی و تغییر رفتارهای روزمره آغاز می‌شود و تا اعتراض به رویه‌های تبعیض‌آمیز و ایجاد ساختارها و بدیل‌های جدید ادامه پیدا می‌کند. به نظرم پیام اصلی این دو فصل این است که نباید در برابر مناسبات موجود احساس ناتوانی و انفعال کنیم؛ ما به عنوان شهروندان، کارگران، کنشگران و اعضای جوامع مختلف، هر یک می‌توانیم به شیوه‌ای در مقاومت در برابر استعمار داده و تغییر این مناسبات نقش داشته باشیم. بنابراین پاسخ نویسندگان به مساله مقاومت، نه کناره‌گیری کامل از جهان دیجیتال است و نه صرفا مقابله فنی با شرکت‌های بزرگ فناوری.

بسیاری از شرکت‌های بزرگ داده و اطلاعات، در ایران حضور مستقیم ندارند و مراجعه منظم و ناگزیری به آنها از جانب ایرانیان صورت نمی‌گیرد. با این حساب آیا آنها کاربران ایرانی را نیز استعمار می‌کنند؟ به چه صورت؟

درست است که به دلایل مختلف، از جمله تحریم‌ها و محدودیت‌های سیاسی و اقتصادی، بسیاری از شرکت‌های بزرگ فناوری و داده در ایران حضور مستقیم و دفتر رسمی ندارند و کاربران ایرانی نیز نمی‌توانند به‌طور مستقیم از برخی خدمات پولی آنها استفاده کنند، اما این وضعیت به ‌هیچ‌وجه به معنای آن نیست که ایران جزیره‌ای جدا افتاده از نظام جهانی داده است یا شهروندان ایرانی ارتباطی با این شرکت‌ها ندارند.

ما همچنان کاربران بسیاری از پلتفرم‌ها و اپلیکیشن‌های بین‌المللی هستیم؛ گاهی از طریق فیلترشکن و ابزارهای دور زدن محدودیت‌ها و گاهی با استفاده از خدمات رایگان این شرکت‌ها. بنابراین حتی در نبود رابطه مالی مستقیم یا حضور رسمی این شرکت‌ها در ایران، داده‌های کاربران ایرانی نیز می‌تواند در فرآیندهای جمع‌آوری، ذخیره‌سازی، تحلیل و بهره‌برداری از داده قرار بگیرد.

در واقع، ورود داده‌های ما به این چرخه‌ها لزوما مستلزم آن نیست که قراردادی با این شرکت‌ها داشته باشیم یا بابت خدماتشان پولی پرداخت کنیم. حتی می‌توان گفت که به دلیل نبود سازوکارهای شفاف و موثر نظارت و پاسخگویی در سطح ملی، کاربران ایرانی ممکن است از برخی جهات در معرض آسیب‌پذیری بیشتری قرار داشته باشند.

وقتی شرکت‌های بزرگ فناوری به داده‌های کاربران دسترسی دارند، اما امکان نظارت موثر بر عملکرد آنها، پیگیری تخلفات احتمالی یا مطالبه حقوق کاربران محدود است، زمینه برای نقض حریم خصوصی و بهره‌برداری ناموجه از داده‌ها فراهم‌تر می‌شود. نکته مهم دیگر این است که هشدارها و نقدهایی که کتاب درباره استخراج داده، نظارت، نقض حریم خصوصی و بهره‌برداری از کلان‌داده‌ها مطرح می‌کند، صرفا متوجه شرکت‌های بزرگ بین‌المللی نیست.

این مسائل می‌تواند درباره شرکت‌ها و پلتفرم‌هایی که در داخل کشور فعالیت می‌کنند نیز صدق کند. شرکت‌های داخلی هم به‌ تدریج در حال گسترش فعالیت‌های خود در زمینه جمع‌آوری و پردازش داده‌های کاربران هستند و ممکن است با همان مسائل و آسیب‌هایی روبه‌رو باشند که نویسندگان کتاب درباره شرکت‌های بزرگ فناوری در سطح جهانی مطرح می‌کنند: جمع‌آوری گسترده داده‌های شخصی، نبود نظارت و شفافیت کافی، استفاده از کلان‌داده‌ها، نقض حریم خصوصی و بهره‌برداری از اطلاعات کاربران بدون آگاهی یا رضایت آگاهانه و واقعی آنها.

علاوه بر این، نباید نقد کتاب را فقط به شرکت‌های خارجی محدود کنیم و از فعالیت پلتفرم‌ها و اپلیکیشن‌های داخلی غافل بمانیم. امروزه بخش قابل توجهی از امور روزمره ما، از ارتباطات و خرید و پرداخت گرفته تا دریافت خدمات مختلف، از طریق اپلیکیشن‌ها و پلتفرم‌های دیجیتال انجام می‌شود؛ بخشی از این خدمات متعلق به شرکت‌های خارجی و بخشی متعلق به شرکت‌های داخلی است. در هر دو مورد، لازم است شهروندان نسبت به شیوه جمع‌آوری، نگهداری، پردازش و استفاده از داده‌هایشان حساس و آگاه باشند و درباره میزان شفافیت و پاسخگویی این شرکت‌ها پرسشگری کنند.

برخی منتقدان معتقدند که نگاه کتاب و نویسندگانش چپ‌گرایانه است و استفاده از تعبیر استعمار برای توصیف فعالیت غول‌های اطلاعاتی دقیق و درست نیست و بیش از حد سوگیرانه است. پاسخ شما به این انتقاد چیست؟

امروزه در فضای عمومی جامعه ما، به‌ویژه در شبکه‌های اجتماعی، گاهی چپ‌گرا بودن به‌ صورت یک برچسب ارزشی به کار می‌رود؛ گویی همین که چیزی را چپ‌گرایانه بدانیم، دیگر می‌توانیم بدون بررسی استدلال‌هایش آن را رد کنیم یا آن را مخالف پیشرفت، آزادی و توسعه بدانیم.

من چنین رویکردی را نمی‌پذیرم. به نظرم این نوع برچسب‌زنی به‌ جای آنکه به شناخت دقیق‌تر اختلاف‌نظرها کمک کند، ما را از فکر کردن و مواجهه جدی با استدلال‌ها معاف می‌کند. بنابراین می‌خواهم تاکید کنم که در به ‌کار بردن چنین برچسبی باید محتاط باشیم و اجازه ندهیم برچسب‌ها جای تحلیل را بگیرند.

همچنین باید روشن کنیم منظورمان از چپ‌گرایانه بودن چیست. چپ‌گرایی معنای واحد و محدودی ندارد و می‌تواند به مواضع و رویکردهای متفاوتی اشاره کند. برای مثال، آیا منظور این است که نویسندگان کتاب با مالکیت خصوصی مخالفند؟ به نظر من چنین نسبتی درست نیست؛ نویسندگان در کتاب از مخالفت با مالکیت خصوصی دفاع نمی‌کنند.

البته آنها به دو نکته اشاره می‌کنند که ممکن است تحلیلشان را به برخی سنت‌های فکری چپ نزدیک کند. نخست اینکه سرمایه‌داری و مدرنیته، در شکل‌گیری تاریخی خود، با استعمار پیوندی عمیق داشته‌اند و بدون تاریخ استعمار نمی‌توان پیدایش و گسترش آنها را به ‌درستی فهمید. ممکن است کسی این تحلیل تاریخی را واجد سویه‌ای چپ‌گرایانه بداند. با این ‌حال، باید توجه داشت که این بحث، هر چند برای روشن کردن ماهیت استعمار اهمیت دارد، مبنای اصلی استدلال نویسندگان درباره استعمار داده نیست و بیشتر نقش زمینه‌ای و توضیحی دارد.

اما اگر منظور از چپ‌گرایی، داشتن رویکردی انتقادی در برابر ساختارهای قدرت مسلط باشد، می‌توان گفت کتاب واجد چنین رویکردی است. نویسندگان از ما می‌خواهند آنچه در نظام سرمایه‌داری جهانی و در قالب فناوری‌ها و خدمات داده‌محور به ما عرضه می‌شود، بی‌چون‌وچرا نپذیریم و در برابر گسترش مناسبات استخراج داده منفعل نباشیم. آنها هشدار می‌دهند که نباید گسترش قلمرو داده را لزوما با پیشرفت، توسعه، آزادی و ارتباطات بیشتر یکسان بدانیم، بلکه باید درباره پیامدهای آن پرسش کنیم و نگاهی انتقادی به مناسبات قدرتی داشته باشیم که در پس این فرآیندها قرار دارند.

به همین دلیل، من ترجیح می‌دهم این کتاب را بیش از آنکه اثری چپ‌گرایانه به معنای ایدئولوژیک کلمه بدانم، اثری انتقادی توصیف کنم. حتی کسی که از نظر اقتصادی یا سیاسی گرایش راست‌گرایانه یا میانه دارد، می‌تواند با این دیدگاه موافق باشد که شهروندان باید در برابر مناسبات داده حساس‌تر باشند، درباره شیوه فعالیت شرکت‌های بزرگ فناوری پرسشگری کنند و نسبت به پیامدهای جمع‌آوری و بهره‌برداری از داده‌های شخصی و جمعی بی‌تفاوت نباشند. بنابراین به نظرم بهتر است به ‌جای متوقف شدن در برچسب‌هایی مانند «چپ‌گرایانه»، استدلال‌های مشخص کتاب را بررسی و درباره درستی یا نادرستی آنها داوری کنیم.

برخی دیگر از منتقدان رویکرد کتاب را فن‌هراسانه می‌خوانند و معتقدند که نگاه نویسندگان به فناوری و تکنولوژی‌های ارتباطاتی بسیار بدبینانه است. در این باره چگونه فکر می‌کنید؟

من با این دیدگاه که کتاب را «فن‌هراسانه» بدانیم، موافق نیستم. برای توضیح این موضع، ابتدا باید روشن کنیم که منظورمان از فن‌هراسی چیست. فن‌هراسی صرفا به معنای داشتن نگاهی انتقادی یا بدبینانه به برخی فناوری‌ها نیست، بلکه به رویکردی اشاره دارد که برای فناوری نوعی ذات ثابت و مستقل قائل است و معتقد است فناوری بر اساس منطق درونی و تغییرناپذیر خود پیش می‌رود و آثارش را به‌ صورت یک‌جانبه بر جامعه و زندگی انسان‌ها تحمیل می‌کند.

در چنین نگاهی، انسان‌ها و شهروندان در برابر مسیر حرکت فناوری عملا منفعل و ناتوانند و تنها کاری که می‌توانند انجام دهند، ترسیدن از فناوری، دوری کردن از آن یا کنار گذاشتن آن است. به این معنا، کتاب را نمی‌توان فن‌هراسانه دانست.

همان‌طور که در پاسخ به پرسش‌های پیشین اشاره کردم، نویسندگان نه‌تنها خواهان کنار گذاشتن فناوری نیستند، بلکه از امکان شکل‌گیری فناوری‌های بدیل دفاع می‌کنند. به نظرم یکی از دلایلی که ممکن است برخی خوانندگان کتاب را فن‌هراسانه تلقی کنند، رویکرد انتقادی آن به فناوری‌های دیجیتال و ارتباطاتی است.

اما در حوزه‌ای دانشگاهی به نام «مطالعات اجتماعی علم و فناوری»، چنین رویکردی کاملا شناخته ‌شده و متعارف است. در این حوزه، فناوری‌ها نه به عنوان پدیده‌هایی مستقل و جدا از جامعه، بلکه در بستر تاریخی، سیاسی و اجتماعی شکل‌گیری و گسترش‌شان بررسی و پرسش‌هایی از این دست مطرح می‌شوند: یک فناوری در چه شرایط تاریخی و اجتماعی پدید آمده است؟ چه مناسبات قدرتی را تقویت می‌کند؟ و …کتاب استعمار داده هم دقیقا با چنین رویکردی سراغ فناوری‌های دیجیتال و نظام‌های مبتنی بر داده می‌رود.

نویسندگان می‌کوشند نشان دهند این فناوری‌ها چگونه از ساختارها و مناسبات قدرت موجود تاثیر می‌پذیرند و در مقابل چگونه می‌توانند به بازتولید یا حتی تشدید برخی نابرابری‌ها و تبعیض‌ها کمک کنند. توجه به این مسائل به معنای فناوری‌هراسی نیست، بلکه به معنای بررسی انتقادی فناوری و فهم رابطه متقابل آن با جامعه است.

گروهی دیگر از منتقدان رویکرد کتاب را توطئه‌پنداری می‌دانند و می‌گویند فرض پنهان کتاب این است که گروه‌هایی از نخبگان سیاسی و اقتصادی در پشت پرده با یکدیگر زد و بند دارند و با استفاده از تکنولوژی‌های پیشرفته و داده‌های موجود، افکار عمومی جهانیان را کنترل می‌کنند. ارزیابی شما از این انتقاد چیست؟

برای ارزیابی این انتقاد، ابتدا باید ببینیم آیا کتاب واقعا از رویکرد نظریه توطئه یا توطئه‌پنداری پیروی می‌کند یا خیر؟ به نظر من، چنین نسبتی با محتوای کتاب سازگار نیست. اطلاعات و استدلال‌هایی که نویسندگان مطرح می‌کنند، همگی مبتنی بر گزارش‌های رسمی دولت‌ها، اسناد و گزارش‌های منتشر شده از سوی شرکت‌های بزرگ فناوری و تحقیقات روزنامه‌نگاران تحقیقی است.

کتاب برای توضیح مناسبات قدرت در نظام داده، به وجود گروه‌های مخفی یا دست‌های پنهانی که پشت پرده با یکدیگر تبانی کرده باشند و همه امور را کنترل کنند، متوسل نمی‌شود. بنابراین با یک نظریه توطئه به معنای متعارف آن مواجه نیستیم، بلکه نویسندگان می‌کوشند بر اساس شواهد و اطلاعات در دسترس، سازوکارهای واقعی قدرت و بهره‌برداری از داده‌ها را توضیح دهند.

البته ممکن است پذیرش برخی نتایج و ادعاهای کتاب برای ما دشوار باشد. شاید یکی از دلایل این دشواری آن باشد که اینترنت و شبکه‌های اجتماعی را اغلب نماد جهانی آزاد، بدون محدودیت و برخوردار از امکان‌های گسترده برای ارتباط و مشارکت شهروندان می‌دانیم.

در چنین تصویری، پذیرفتن اینکه همین فضاها می‌توانند محل دستکاری، «سوق دادن» کاربران و بهره‌برداری ناموجه از داده‌های شخصی باشند، چندان آسان نیست. اما اگر به شواهد و رویدادهای واقعی نگاه کنیم، درمی‌یابیم که این نگرانی‌ها صرفا فرضیه‌هایی خیالی نیستند. یکی دیگر از دلایل دشواری پذیرش این واقعیت، می‌تواندتجربه خاص ما در ایران باشد. ما در شرایطی زندگی می‌کنیم که با محدودیت‌ها و فیلترینگ اینترنت و شبکه‌های اجتماعی مواجهیم و طبیعتا بخش مهمی از مطالباتمان معطوف به دسترسی آزاد و بدون فیلتر به این فضاهاست.

در چنین وضعیتی ممکن است اینترنت و شبکه‌های اجتماعی را بیش از هر چیز نماد آزادی از محدودیت‌ها بدانیم و کمتر به آسیب‌ها و مناسبات قدرتی که درون آنها شکل می‌گیرد، توجه کنیم. اما این دو مساله با یکدیگر منافاتی ندارند: می‌توان همزمان از دسترسی آزاد شهروندان به اینترنت و شبکه‌های اجتماعی دفاع کرد و در عین حال، نسبت به امکان سوءاستفاده از داده‌ها، دستکاری افکار عمومی و تاثیرگذاری بر رفتار کاربران حساس بود.

نقطه تمرکز کتاب بر غول‌های ارتباطاتی و داده‌ای است، اما ما در زندگی روزمره با بسیاری از شرکت‌های داده‌ای و ارتباطاتی کوچک یا کوچک‌تر از غول‌های بزرگ سر و کار داریم و ناگزیر داده‌ها و اطلاعات خود را در اختیار بسیاری از آنها قرار می‌دهیم. آیا می‌توان گفت که این شرکت‌ها و نهادهای کوچک هم از الگوها و روش‌های شرکت‌های بزرگ استفاده می‌کنند و اصولا آیا می‌توان فعالیت‌های آنها را نیز نوعی استعمارگری خواند؟

مساله اصلی کتاب نحوه جمع‌آوری، استفاده و بهره‌برداری از داده‌هاست. پرسش نویسندگان این است که آیا واقعا لازم است تمام اطلاعات زندگی خود را در اختیار شرکت‌ها و پلتفرم‌ها قرار دهیم؟ آیا گسترش قلمرو استخراج داده باید تا همه ابعاد زندگی ما پیش برود؟ و آیا هر نوع جمع‌آوری و استفاده از داده، صرف‌نظر از هدف و پیامدهای آن، قابل‌ دفاع است؟

این پرسش‌ها درباره شرکت‌های کوچک‌تر و پلتفرم‌های داخلی نیز به همان اندازه موضوعیت دارند. اهمیت کتاب در این است که ما را به شهروندانی حساس‌تر و آگاه‌تر تبدیل می‌کند؛ شهروندانی که درباره ضرورت و چگونگی در اختیار گذاشتن داده‌های خود پرسش می‌کنند و صرفا به این دلیل که یک خدمت دیجیتال در دسترس آنها قرار گرفته است، همه اطلاعاتشان را بی‌تأمل در اختیار ارایه‌دهنده آن خدمت نمی‌گذارند.

بنابراین مساله مخالفت با شرکت‌های کوچک یا بزرگ و اصل استفاده از فناوری نیست، بلکه مطالبه شفافیت، مسوولیت‌پذیری و رعایت حقوق کاربران در فرآیند جمع‌آوری و استفاده از داده‌هاست. از سوی دیگر، این کتاب ما را به فکر کردن درباره امکان‌های بدیل نیز دعوت می‌کند.

قرار نیست تنها گزینه‌های پیش روی ما، استفاده از پلتفرم‌های بزرگ و مسلطی باشد که بخش مهمی از فعالیتشان بر استخراج داده و اقتصاد توجه استوار است. می‌توان به دنبال پلتفرم‌ها، الگوریتم‌ها و الگوهای فناورانه‌ای بود که وابستگی کمتری به استخراج گسترده داده و کسب سود از توجه کاربران دارند و حساسیت بیشتری نسبت به حریم خصوصی و حقوق شهروندان نشان می‌دهند.

همان‌طور که نویسندگان نیز مثال‌هایی از چنین ابتکارات و پلتفرم‌هایی در سطح جهانی مطرح می‌کنند، بیرون از جریان اصلی فناوری و پلتفرم‌های مسلط، امکان شکل‌گیری و توسعه الگوهای دیگری از فناوری وجود دارد. بنابراین به نظرم پیام اصلی کتاب این نیست که از فناوری فاصله بگیریم یا شرکت‌های کوچک‌تر را نیز به‌طور کلی کنار بگذاریم، بلکه این است که در برابر شیوه‌های مسلط جمع‌آوری و بهره‌برداری از داده منفعل نباشیم، درباره ضرورت واگذاری اطلاعاتمان تصمیمی آگاهانه بگیریم و از الگوهای فناورانه‌ای حمایت کنیم که در آنها منافع کاربران، حفظ حریم خصوصی و حقوق شهروندان جایگاه مهم‌تری دارند. این حساسیت و مطالبه‌گری باید درباره همه شرکت‌ها و پلتفرم‌ها، فارغ از اندازه و ملیت آنها وجود داشته باشد.

در پایان بفرمایید اصولا ضرورت مطالعه این کتاب برای خواننده ایرانی چیست و آیا می‌توان و ضرورتی دارد که پژوهشگران ایرانی درباره فعالیت شرکت‌های بزرگ اطلاعاتی در ایران هم کتاب یا پژوهش‌های مشابه بنویسند؟

به نظرم مطالعه این کتاب برای خواننده ایرانی از دو جهت اهمیت دارد؛ نخست اینکه کمک می‌کند نسبت خودمان را با فناوری‌های دیجیتال، پلتفرم‌ها و شرکت‌هایی که بخش مهمی از زندگی روزمره‌مان به آنها وابسته شده است، با نگاهی انتقادی‌تر و آگاهانه‌تر بررسی کنیم و صرفا مصرف‌کننده منفعل این فناوری‌ها نباشیم. دوم اینکه کتاب می‌تواند نقطه شروعی برای پژوهش‌های مشابه در ایران باشد.

به نظرم ضرورت دارد پژوهشگران ایرانی به‌طور جدی فعالیت شرکت‌های بزرگ فناوری و پلتفرم‌های داخلی و خارجی در ایران را مطالعه کنند: اینکه چه داده‌هایی جمع‌آوری می‌شود، این داده‌ها چگونه و با چه اهدافی به کار می‌روند، چه کسانی از آنها بهره‌مند می‌شوند و چه سازوکارهایی برای نظارت، پاسخگویی و حفاظت از حقوق کاربران وجود دارد.

البته چنین پژوهش‌هایی نباید صرفا تکرار یا تطبیق نظریه‌های موجود باشند، بلکه باید با توجه به شرایط اقتصادی، سیاسی، حقوقی و اجتماعی ایران، ابعاد خاص این مساله را نیز آشکار کنند. ما به پژوهش‌هایی نیاز داریم که هم شناخت دقیق‌تری از مناسبات داده‌ای در جامعه خودمان به دست دهند و هم به تقویت آگاهی عمومی و شکل‌گیری سیاست‌های مسوولانه‌تر در این زمینه کمک کنند.

۲۱۶۲۱۶

کد مطلب 2303040

  • شیخ رضایی: غول‌های فناوری جانشین استعمارگران سنتی شده اند/ داده‌خواری تهدیدی علیه حریم خصوصی و مناسبات قدرت

    شیخ رضایی: غول‌های فناوری جانشین استعمارگران سنتی شده اند/ داده‌خواری تهدیدی علیه حریم خصوصی و مناسبات قدرت

  • احمد نقیب زاده: دانشجویان را از بت‌سازی منع کردم/ دانشگاه را نمی‌توان جدا از جامعه اصلاح کرد

    احمد نقیب زاده: دانشجویان را از بت‌سازی منع کردم/ دانشگاه را نمی‌توان جدا از جامعه اصلاح کرد

  • سلطه خاموش نئولیبرالیسم به رغم ایجاد فروپاشی اقتصادی و بحران های فراگیر زیست‌محیطی و سیاسی/ ناکامی چپ در ارائه جایگزینی برای سرمایه داری

    سلطه خاموش نئولیبرالیسم به رغم ایجاد فروپاشی اقتصادی و بحران های فراگیر زیست‌محیطی و سیاسی/ ناکامی چپ در ارائه جایگزینی برای سرمایه داری

  • احمد نقیب زاده: دانشجویان را از بت‌سازی منع کردم/ دانشگاه را نمی‌توان جدا از جامعه اصلاح کرد

    احمد نقیب زاده: دانشجویان را از بت‌سازی منع کردم/ دانشگاه را نمی‌توان جدا از جامعه اصلاح کرد