سعید حجاریان در این جستار، ریشههای خشونت کلامی را در سنت مبارزهاندیشی و مائوئیسم وطنی واکاوی میکند. او هشدار میدهد که شبح مائوئیسم در مناظرههای قلمی همچنان حضور دارد و به دلیل ناتوانی در تفکیک اندیشه از صاحب اندیشه، نقد عقلانی به حذف فیزیکی و کلامی «دیگری» تقلیل یافته است؛ وضعیتی که مانع شکلگیری گفتوگوی عقلانی و کثرتگرا در سپهر عمومی امروز میشود.
گروه اندیشه: سعید حجاریان در این جستارِ تحلیلی، که در سایت مشق نو منتشر شده، ریشههای تاریخی و معرفتشناختیِ خشونتِ کلامی و مجادلاتِ حذفیِ معاصر را در سنتِ «مبارزهاندیشیِ» دهههای چهل و پنجاه جستوجو میکند؛ دورانی که در آن غلبه بر رقیب بر «دگرپذیری» اولویت داشت و پس از انقلاب نیز در قالبِ نسخهی بومیشدهی مائوئیسم و منطقِ تضادهای آشتیناپذیر، به دنبال تسخیرِ خردهگفتمانها و ایجاد تکصدایی رفت. نویسنده نشان میدهد که اگرچه در دهههای بعد، جامعه در برابر این جریانِ حذفی مقاومت کرد و با ورود اندیشههایی چون «جهان سه» کارل پوپر و «مرگ مؤلف» رولان بارت، راه برای تفکیکِ فرآوردههای عینیِ معرفت از زندگینامه و انگیزههای شخصیِ مؤلفان باز شد، اما این تحولِ نظری به طور کامل درونی نشد. حجاریان هشدار میدهد که شبحِ ستیزهجوییِ مائوئیستی همچنان در ناخودآگاهِ تحلیلها و مناظرههای رسانهای زنده است و امروز بهجای مواجههی فیزیکی، خود را در قالبِ برچسبزنیهای هویتی، روانکاویِ انگیزهها و مغالطهی «حمله به شخص» نشان میدهد؛ وضعیتی که نهتنها مانعِ شکلگیریِ گفتوگوی عقلانی است، بلکه نشانهٔ عقبگردِ جدیِ گفتمانهای فکری و سیاسی به شمار میرود.
****
دهههای ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ سکه رایج بازار سیاست و اندیشه «مبارزهاندیشی» بود. ذیل این منطق و چارچوببندی عمده توش و توان فعالیتهای فکری و سیاسی معطوف به «مبارزه» و متعاقب آن «غلبه بر دیگری» بود. زمانیکه به آن راه طی شده مینگریم، ایستگاههایی را میبینیم که افراد در آن ذیل پارادایمهای تفسیری و ترجمهای به صورتبندی چگونگی مبارزه میپرداختند. مبارزان مسلمانان، به متن قرآن و برخی احادیث و روایات مراجعه میکردند و با ارائه تفسیرهای اینجهانی و متفاوت از تفسیرهای سنتی تلاش میکردند نسخه مبارزهجویانه خویش را برای آن شرایط استخراج کنند و به اجرا بگذارند. غیرمسلمانان، بهشمول مبارزان چپ و بعدها سازمان مجاهدین خلق پس از تغییر ایدئولوژی نیز تلاش میکردند با ارجاع به متون کلاسیک مارکسیستی و تئوریهای جنگ مسلحانه به بسیج نیرو و اقدام دست بزنند. آنچه در آن دوران غایب بود، تئوری «دگرپذیری» بود؛ مفهومی که نه در ساختار صُلب حاکمیت وقت بهرسمیت شناخته میشد و نه در دستگاه تحلیلی نیروهای انقلابی جایی داشت. لاجرم برآیند نیروها رخداد انقلاب ۵۷ را، که سنتزی از سنت اسلام سیاسی و مبارزه مسلحانه بود، پدید آورد.
تصور و انتظار نابجایی بود که انرژیهای آزاد شده از آن رخداد، پس از پیروزی انقلاب اسلامی، یکباره از سنت گفتمانی و راهطیشده خویش دست بشویند و «دگرپذیری» را بر «تغلیب» رجحان دهند. لاجرم تئوریهایی که فیالجمله «انقلاب مستمر» و «انقلاب در انقلاب» و همچنین «انقلاب فرهنگی» را تجویز میکردند، یکی پس از دیگری به میدان اندیشه و سیاست آمدند تا به تصفیه و خالصسازی فضا بپردازند؛ گویی، همزمان با تولد حاکمیت سیاسی نوپا سنتی جدید زاده شده بود. ردپای این سنت، بهطور خاص در منطق انقلاب مائوئیستی تجلی پیدا میکرد. منطقی که تضادهای فکری را بهمثابه «تضادهای خصمانه و آشتیناپذیر» فهم میکرد و نقد را به جنگی وجودی تبدیل میساخت. اگر مائو استراتژی نظامیِ «تسخیر روستاها و سپس محاصره شهرها» را در پیش گرفته بود، نسخه بومیشده آن سودای تسخیر گامبهگام خردهگفتمانها، هدم فضاهای بینابینی و سرانجام برساختن تکصدایی مطلق را در سر داشت. در این منظومه، «دیگری» پدیدهای نبود که بتوان با او از موضع برابر به گفتوگو نشست بلکه مانعی بود که باید زدوده میشد.
ماشین تسخیری- حذفیِ مائوئیسمِ وطنی در ادامه راه اما با سد ستبر مطالبات اجتماعی برخورد کرد. آن خردهگفتمانهای محذوف و بهحاشیهراندهشده خود را در شبهانجمنها، نشریات دگراندیش و حوزههای عمومی احیاء کردند. با این تفاوت که دیگر ابَرگفتمانی وجود نداشت که توانایی حذف و هدم گفتمانهای بدیل را داشته باشد. درست در چنین اتمسفری، تئوری «جهان سه» از سوی فیلسوف تحلیلی، کارل پوپر به بخشی از فضای فکری- گفتمانی کشور راه پیدا کرد.

اگرچه واژه «سه جهان» در ادبیات سیاسی مائو و دستگاه فلسفی پوپر اشتراک لفظی داشت، اما این تشابه نام، حامل دو پارادایم کاملاً معکوس بود. ذهنیت مائوئیستی سودای یکپارچهسازی هویتی و تصفیه دیگری را داشت، حال آنکه دستگاه پوپری اساساً چنین مواجههای را واژگون میکرد. پوپر با تفکیک جهان به سه سپهر متمایز شامل جهان ۱ (اشیاء و پدیدههای فیزیکی)، جهان ۲ (حالات روانی، عواطف و انگیزههای ذهنی)، و جهان ۳ (فرآوردههای عینی معرفت، گزارهها و نظریهها) بنیان نقد را دگرگون کرد. بهزعم او، عقلانیت و بلوغ فکری مشروط به پاسداری از استقلال جهان ۳ است؛ یعنی متمایز کردن حساب اندیشه از صاحب اندیشه. در منطق پوپری، حمله به شخصیت، روانکاوی انگیزهها یا ارجاع به سوابق فردی (جهان ۲)، مصداق بارز مغالطه تکوینی و سقوط از ساحت نقد عقلانی است؛ زیرا به تعبیر او نقد نظریهها ابداع شد تا نظریهها بهجای انسانها هدف قرار بگیرند و حذف شوند.
این رهیافت پوپری به استقلال اندیشهها، قرابتی عمیق با آموزه «مرگ مؤلف» رولان بارت دارد. بارت نیز هشدار میداد که فروکاستن متن به زندگینامه، تعلقات و خاستگاه زیستی نویسنده، بازتولید نوعی استبداد تفسیری است. وی حتی قدمی فراتر نهاد و گفت میتوان متن را برپایه الگوی «مرگ مؤلف» بهگونهای تفسیر کرد که حتی خود مؤلف نیز با آن تفسیر احساس بیگانگی کند؛ امری که بهطور ویژه در حوزه ادبیات شاهد بروز آن هستیم. به عبارت روشنتر، همگرایی پوپر و بارت راهی میگشاید تا کانون توجه از «صاحبان محصول» به خود «محصولات» معطوف شود و امکان گفتوگو بر سر گزارههای عینی، فارغ از برچسبزنیهای هویتی و تخریبی، فراهم آید.
بهنظر میرسید ورود این سنت تحلیلی، نقطه پایانی بر نزاعهای معطوف به حذف و غیرستیزی بگذارد؛ اما تجربه دهههای بعد نشان داد که گرچه جامعه تا حد زیادی رخت دگماتیسم حذفی را از تن به در آورده و به سوی کثرتگرایی و دگرپذیری گام برداشته، اما شبح ستیزهجوییِ مائوئیستی هنوز در ناخودآگاه تحلیلها و تراوشات قلمی و مناظرههای رسانهای پرسه میزند؛ این ستیزهجویی روزی در قامت مواجهه فیزیکی در آمد و دیگر دیروز در قالب بمباران کلمات عتابآلود و تخفیفبرانگیز که همگی نشان میدهند جملگی از درک استقلال جهان ۳ ناتوان ماندهایم و بهجای آن متوسل به مغالطه «حمله به شخص» (ad hominem) شدهایم که نهتنها در ضدیت با گفتوگو است بلکه اساساً شاخصی است که عقبگرد گفتمانها را نشان میدهد.
۲۱۶۲۱۶
کد مطلب 2303829
-
شبح مائوئیسم در مناظرههای قلمی ایران/ ناتوانی در تفکیک اندیشه از صاحب اندیشه/ نقد عقلانی به حذف فیزیکی و کلامی «دیگری» تقلیل یافته است