ستارخان، قهرمان انقلاب مشروطه و مدافع تبریز در دوران استبداد صغیر، پیش از آنکه به لقب سردار ملی شناخته شود، زندگی پرفرازونشیبی داشت؛ از راهزنی و زندان تا مبارزه با استبداد قاجار. زندگی او پس از پیروزی مشروطه نیز با حاشیه همراه بود؛ از انتصاب به حکومت اردبیل تا زخمیشدن در پارک اتابک و مرگ در تهران.
به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین، ستارخان قراچهداغی (۲۸ مهر ۱۲۴۵ – ۲۵ آبان ۱۲۹۳)، که بعدها به لقب «سردار ملی» شهرت یافت، یکی از محبوبترین قهرمانان تبریز بود که در جریان استبداد صغیر (۱۲۸۸-۱۲۸۷ خورشیدی) از این شهر دفاع کرد.
او سومین پسر حاج حسن بزّز، اهل قرهداغ، بود. هنگامی که هنوز کودکی بیش نبود، برادر بزرگترش که به راهزنی روی آورده بود، به دست مأموران حکومتی اعدام شد. پس از آن، خانواده به تبریز نقلمکان کردند. ستارخان نیز زمانی با قانون درگیر شد که تلاش کرد برای دو فراری قفقازی که پدرش به آنها پناه داده بود، مخفیگاهی پیدا کند. او به همین دلیل به مدت دو سال در نارینقلعه، زندانی بدنام در تبریز، زندانی شد.
پس از آزادی، او نیز به راهزنی روی آورد و بار دیگر به زندان افتاد. مدتی هم در ژاندارمری خدمت کرد و مأمور کنترل جاده اصلی میان خوی و مرند بود. مدتی نیز به عنوان یکی از تفنگداران محافظ ولیعهد، مظفرالدینمیرزا، استخدام شد و لقب «خان» گرفت.
پس از اقامتی در تهران، فرماندهی گروهی کمکی را برعهده گرفت که با راهزنان ترکمن در نزدیکی مشهد میجنگیدند. سپس به تبریز بازگشت و بار دیگر به راهزنی روی آورد؛ اما برای فرار از زندان ناچار شد شهر را ترک کند.
در سالهای ۱۸۹۴ و ۱۸۹۵ (۱۲۷۳-۱۲۷۲ خورشیدی) به زیارت عتبات عالیات در عراق رفت. در کاظمین، از شکایتهای زائران درباره رفتار نگهبانان و خادمان حرم سامرا باخبر شد. او بعدها خود نیز با رفتار خشن و توهینآمیز آنان نسبت به زائران شیعه روبهرو شد. ستارخان در دیداری با مرجع تقلید مشهور، میرزا حسن شیرازی، این وضعیت تأسفبار را برای او شرح داد.
وقتی ستارخان ناراحتی آشکار این شخصیت مذهبی را از شنیدن ماجرا دید، گروهی از جوانان را گرد آورد و با کمک آنها خادمان حرم را بهشدت کتک زد. خادمان از او و همراهانش به مقامات عثمانی شکایت کردند، اما به لطف مداخله شخصی میرزا شیرازی، اقدامی علیه ستارخان و همدستانش صورت نگرفت.
ستارخان پس از دومین سفر خود به عتبات در سالهای ۱۹۰۱ و ۱۹۰۲ (۱۲۸۰ و ۱۲۸۱ خورشیدی)، در حرم امام علی در نجف نذر کرد که رفتار گذشتهاش را کنار بگذارد و زندگی قانونمدارانهای در پیش بگیرد. پس از آن، مدیریت ملکی در سلماس را برعهده گرفت که متعلق به حاجی محمدتقی صراف، زمیندار ثروتمند تبریزی، بود.
او در دفاع از این ملک در برابر مهاجمان و اراذل محلی، پرانرژی و موفق عمل میکرد؛ اما نداشتن تحصیلات رسمی، در امور حسابداری و مدیریت برایش مشکلساز شد. به همین دلیل، در سالهای ۱۹۰۳ و ۱۹۰۴ (۱۲۸۲ و ۱۲۸۳ خورشیدی) کار خود را رها کرد و به تبریز بازگشت و به خریدوفروش اسب مشغول شد.
او همچنان یک «لوطی» بود و از مردم محله خود، امیرخیز، در برابر زیادهخواهیها و تعدیهای خودسرانه حکومت حمایت میکرد.
گرایشهای مذهبی و سیاسی ستارخان
گفته میشود ستارخان پس از آنکه پیرو ثقةالاسلام، روحانی برجسته شیخی و مشروطهخواه تبریز، شد، گرایشهایی به مکتب شیخیه پیدا کرد. به روایت نصرتالله فتحی، ثقةالاسلام در جریان دفاع از تبریز نقشی مهم و محوری داشت و مشاور اصلی ستارخان بود.
لوطیها اغلب از سوی روحانیون بلندپایه محلی یا بزرگان و صاحبنفوذان برای تأمین منافع سیاسی و اقتصادی آنان به کار گرفته میشدند. ستارخان، با وجود شهرت به دینداری و پایبندی به تشیع، مانند بسیاری از طرفداران جنبش مشروطه از سوی مخالفانش به بابیگری متهم میشد.
نقش ستارخان در انقلاب مشروطه
پیش از آغاز استبداد صغیر، ستارخان چهرهای شناختهشده در تبریز، بهویژه در محله خود، امیرخیز، بود. اما در جریان یازده ماه جنگ داخلی (جمادیالاول ۱۳۲۶ تا ربیعالثانی ۱۳۲۷ قمری، برابر با ژوئن ۱۹۰۸ تا ژوئیه ۱۹۰۹ [خرداد ۱۲۸۷ تا تیر ۱۲۸۸]) بود که شهرت او نهتنها در تبریز، بلکه در سراسر ایران و حتی خارج از کشور گسترش یافت.
او نیز مانند بسیاری از همعصرانش، درک کاملی از اهمیت قانون اساسی و چگونگی اجرای آن نداشت. ظاهرا ستارخان که مخالف سرسخت استبداد و خواهان جدی عدالت بود، در انتظار فرصتی برای مبارزه با حکومت مستبد قاجار به سر میبرد.
در بهار ۱۹۰۷ [۱۲۸۶ خورشیدی]، ستارخان به عضویت مجاهدان تبریز (نیروی شبهنظامی انقلابی) درآمد و به نیروی پلیس مشروطهخواهان پیوست. او همچنین عضو «انجمن حقیقت» شد که یکی از سازمانهای اصلی مشروطهخواهان تبریز بود.
نخستین حضور عمومی ستارخان زمانی رقم خورد که داوطلب شد اکرامالسلطنه و افرادش را دستگیر کند. این افراد تفنگداران محمدعلیمیرزا، ولیعهد سابق، بودند که شاه آنها را برای سرکوب مشروطهخواهان به تبریز فرستاده بود. با این حال، ستارخان و همراهانش زمانی به مخفیگاه آنها در باغهای بیرون تبریز رسیدند که اکرامالسلطنه و افرادش گریخته بودند.
مدتی بعد، ستارخان به همراه همرزمش، باقرخان، با ۳۰۰ نفر راهی تهران شد تا از مجلس در برابر محمدعلیشاه و نیروهایش دفاع کند. اما همزمان با به توپ بستن مجلس در تهران، در ۲۳ ژوئن ۱۹۰۸ (۲۳ جمادیالاول ۱۳۲۶ قمری) [۲ تیر ۱۲۸۷]، جنگ داخلی میان مشروطهخواهان و مخالفان آنها در تبریز آغاز شد. ستارخان و باقرخان ناچار شدند به همراه نیروهایشان بلافاصله به تبریز بازگردند و به نبرد بپیوندند.
یازده ماه مقاومت تبریز
یازده ماه جنگ داخلی در تبریز و محاصره این شهر به دست نیروهای دولتی را میتوان به سه مرحله تقسیم کرد:
مرحله نخست با درگیریهای خیابانی در اواخر ژوئن و اوایل ژوئیه ۱۹۰۸ [تیر ۱۲۸۷] مشخص میشود؛ زمانی که مجاهدان توانستند مانع تسلط نیروهای سلطنتطلب بر شهر شوند.
در مرحله دوم، نیروهای سلطنتطلب در حومه شهر مستقر شدند و بارها به تبریز حمله کردند، اما در دستیابی به اهداف خود ناکام ماندند.
مرحله سوم از اوایل فوریه ۱۹۰۹ [بهمن ۱۲۸۷] آغاز شد و با محاصره تبریز همراه بود؛ محاصرهای که گرسنگی، بیماری و مرگ را به دنبال داشت. مداخله نظامی روسیه سرانجام به این محاصره پایان داد.
در این زمان، مرکز اصلی جنبش مشروطه و مقاومت در برابر شاه و حکومت او از تهران به تبریز منتقل شده بود. به دلیل شجاعت و پایداری بخش بزرگی از مردم تبریز و همچنین عزم و اراده برخی از رهبران آنها، ازجمله ستارخان، قانون اساسی مشروطه از خطر نابودی نجات یافت.
ستارخان در جریان این سه مرحله از جنگ داخلی، به قهرمانی محلی و ملی تبدیل شد.
هنگامی که جنگ داخلی در تبریز آغاز شد، ستارخان و افرادش برای دفاع از محله امیرخیز در برابر نیروهای دولتی و نیروهای شاهسونِ رحیمخان وارد میدان شدند.
درحالیکه باقرخان پس از نزدیک به دو هفته نبرد سنگین در شهر، پرچم سفید را به نشانه تسلیم برافراشت، ستارخان از اراده و استقامت بیشتری برخوردار بود و موضع خود را حفظ کرد. او در ۱۷ ژوئیه ۱۹۰۸ (۱۷ جمادیالثانی ۱۳۲۶ قمری) [۲۶ تیر ۱۲۸۷] به همراه گروهی از افرادش در شهر به راه افتاد و تمام پرچمهای سفیدی را که مردم برافراشته بودند، پایین کشید.
به نوشته اسماعیل امیرخیزی، اگر ستارخان نیز تسلیم میشد، جنبش مشروطه ممکن بود ضربهای جبرانناپذیر بخورد. اقدام او مشروطهخواهان تبریز و دیگر نقاط ایران را به ادامه مبارزه تشویق کرد.
در تقدیر از شجاعت و موفقیتهای نظامی این دو فرمانده، انجمن ایالتی به ستارخان و باقرخان به ترتیب لقبهای افتخاری «سردار ملی» و «سالار ملی» اعطا کرد.
در ماههای بعد، مجاهدان بر نیروهای ضد مشروطه در تبریز غلبه کردند و نیروهای دولتی را از شهر بیرون راندند. از آن پس، نیروهای عینالدوله به طور مرتب به تبریز حمله میکردند و نبردهای گستردهای با مجاهدان به راه میانداختند. بااینحال، تلاشهای حاکم برای از بین بردن انسجام نظامی و روحیه مجاهدان ناکام ماند.
ستارخان به رهبر نظامی تبریز تبدیل شد و با پشتیبانی مشاورانش، امیرخیزی و ثقةالاسلام، در تصمیمگیریهای سیاسی نیز نقش مهمی ایفا کرد.
در روایت تاریخنگاران ایرانی، او معمولا چهره اصلی تأمین امنیت تبریز معرفی میشود؛ مردی که مردانگی، شجاعت و دلاوریاش به انقلاب مشروطه جان تازهای بخشید. او در فرماندهی عمومی مجاهدان تبریز و همچنین همراهان ارمنی و قفقازی آنان، در جایگاهی برابر با دیگر رهبران ارشد قرار داشت و به عنوان چهره محوری فرماندهی شناخته میشد.
شهرت ستارخان زمانی از مرزهای ایران فراتر رفت که خبر مشروطهخواهان تحت رهبری او، همراه با تصویرش، به روزنامهخوانان سراسر جهان رسید.
بااینحال، برخی روایتهای بعدی ناظران اروپایی، تصویری انتقادی از او ارائه میدهند و معتقدند موفقیتهایش باعث خودبزرگبینی و تباهی رفتارش شد. ظاهرا یکی از منابع ادوارد گرانویل براون درباره او گفته است:
«او شروع به غارت شهروندان بیآزار کرد؛ خانهاش پر از غنیمت بود؛ […] به زیادهروی در نوشیدن مشروبات الکلی روی آورد؛ زنان متعددی گرفت؛ دیگر در صف مقدم نبرد دیده نمیشد و به جای آن، بر افتخارات گذشتهاش تکیه میکرد و در تنبلی و آسودگی به سر میبرد.»
محاصره تبریز و پایان مقاومت
در آغاز سال ۱۹۰۹، وضعیت تبریز رو به وخامت گذاشت. عینالدوله برای درهم شکستن مقاومت مردم از طریق ایجاد فشارهای جسمی و محرومیت، شهر را به محاصره درآورد.
از ۴ فوریه ۱۹۰۹ (۱۳ محرم ۱۳۲۷ قمری) [۱۵ بهمن ۱۲۸۷]، راههای تدارکاتی شهر به طور کامل مسدود شد. مجاهدان بارها تلاش کردند این مسیرها را باز کنند تا مواد غذایی به دست مردم گرسنه برسد، اما نتوانستند محاصره را پایان دهند.
ستارخان و افرادش نیز برای بازگشایی جاده جلفا تلاش کردند، اما موفق نشدند. این مسیر بهزودی به دست نیروهای رحیمخان افتاد.
نه درگیریهای نظامی و نه تلاشهای دیپلماتیک نتوانست به محاصره پایان دهد. از آنجا که محمدعلیشاه به خواسته بریتانیا و روسیه برای برقراری آتشبس در تبریز تن نداد، دو کشور توافق کردند که روسیه برای پایان دادن به محاصره، نیروهای نظامی خود را وارد ایران کند.
هنگامی که شاه سرانجام در آوریل ۱۹۰۹ (ربیعالاول ۱۳۲۷ قمری) دستور پایان محاصره را صادر کرد، نیروهای روسی پیشتر در مسیر حرکت به سوی تبریز بودند.
با نزدیک شدن نیروهای روسیه، ستارخان، باقرخان و شماری دیگر از رهبران مشروطهخواه به کنسولگری عثمانی پناه بردند.
پس از کنارهگیری محمدعلیشاه از سلطنت در ۱۶ ژوئیه ۱۹۰۹ (۲۷ جمادیالثانی ۱۳۲۷ قمری) [۲۵ تیر ۱۲۸۸]، مجاهدان احساس امنیت کردند و از کنسولگری خارج شدند.
ستارخان به حکومت اردبیل منصوب شد و در ۹ سپتامبر ۱۹۰۹ (۲۳ شعبان ۱۳۲۷ قمری) [۱۸ شهریور ۱۲۸۸] تبریز را ترک کرد؛ اما پس از تنها دو ماه، در برابر اختلافات داخلی شهر و پیشروی نیروهای رحیمخان ناچار شد از ادامه کار دست بکشد و به تبریز بازگردد.
ظاهرا او حاکمی بود که به مشروبات الکلی روی آورده بود، رفتاری پرخاشگرانه داشت و نمیتوانست خشم و رفتار خود را کنترل کند.
انتقال ستارخان و باقرخان به تهران
در تبریز، مخبرالسلطنه، حاکم تازه منصوبشده، و کنسول روسیه مشتاق بودند از حضور ستارخان و باقرخان در شهر خلاص شوند.
به اعتقاد آنان، لوطیها وظیفه خود را انجام داده بودند و دیگر نیازی به خدماتشان نبود. افزون بر این، افرادی مانند ستارخان توانایی اداره امور حکومتی را نداشتند. بنابراین، برای جلوگیری از ناآرامیهای بیشتر در تبریز، تصمیم گرفته شد ستارخان و باقرخان به تهران فرستاده شوند.
حتی اعضای انجمن ایالتی نیز اعلام کردند که خروج این دو نفر از تبریز به مصلحت مردم است و نباید به شهر بازگردند.
در ۱۹ مارس ۱۹۱۰ (۷ ربیعالاول ۱۳۲۸ قمری) [۲۸ اسفند ۱۲۸۸]، جمعیت بزرگی از مردم، همراه با اعضای نیروی ملی و گروهی موسیقی، ستارخان و باقرخان را تا بیرون شهر بدرقه کردند.
نمایندگان مجلس در قزوین از آنها استقبال کردند و هزاران نفر نیز در مهرآباد، در نزدیکی تهران، به انتظارشان ایستاده بودند.
در پایتخت، شاه و اعضای دولت در کاخ گلستان به طور رسمی از هر دو استقبال کردند. آنها چند روز مهمانان مورد احترام دولت جدید بودند و پس از آن محل اقامت مستقلی برای خود پیدا کردند.
ستارخان در پارک اتابک ساکن شد.
گروههای رقیب مشروطهخواه تلاش میکردند نظر مساعد ستارخان و باقرخان را به خود جلب کنند. این دو خیلی زود وارد کشمکشهای سیاسی پایتخت شدند؛ وضعیتی که نه درک درستی از آن داشتند و نه میتوانستند بهخوبی با آن کنار بیایند.
در همین حال، اوضاع پایتخت روزبهروز بیثباتتر میشد. بخش مهمی از این وضعیت ناشی از حضور شمار زیادی افراد مسلح در شهر بود که دولت توانایی کنترل آنها را نداشت.
پس از ترور سیدعبدالله بهبهانی در ۱۵ ژوئیه ۱۹۱۰ (۷ رجب ۱۳۲۸ قمری) [۲۳ تیر ۱۲۸۹] و ترور دو تن از فعالان حزب دموکرات در ۲ اوت همان سال (۲۵ رجب) [۱۰ مرداد ۱۲۸۹]، دولت و مجلس توافق کردند که مجاهدان خلعسلاح شوند.
درحالیکه ستارخان و دیگر چهرههای برجسته مجاهدان با دولت درباره شرایط خلعسلاح مذاکره میکردند، شمار زیادی از مجاهدان ناراضی در پارک اتابک گرد آمدند.
سرانجام توافقی حاصل شد که براساس آن، بهای بیشتری برای سلاحهایی که از مجاهدان جمعآوری میشد پرداخت میکردند و ستارخان و باقرخان نیز در نیروهای دولتی ادغام میشدند. شماری از نمایندگان ایرانی و خارجی هم برای میانجیگری تلاش کردند.
بااینحال، در ۸ اوت ۱۹۱۰ (اول شعبان ۱۳۲۸ قمری) [۱۶ مرداد ۱۲۸۹] درگیریها آغاز شد.
پس از آنکه یکهزار مجاهد در پارک اتابک به محاصره یکهزار و پانصد نیروی ارمنی و بختیاری درآمدند، ستارخان و باقرخان در کنار مجاهدان ایستادند.
در جریان درگیری، گلولهای به پای ستارخان اصابت کرد و او زخمی شد.
او بعدها درخواست کرد اجازه بازگشت به تبریز به وی داده شود، اما دولت با این درخواست موافقت نکرد.
ستارخان سرانجام در ۱۶ نوامبر ۱۹۱۴ (۲۸ ذیالحجه ۱۳۳۲ قمری) [۲۵ آبان ۱۲۹۳] در تهران درگذشت.
ستارخان؛ لوطی شهری و قهرمان مشروطه
اریک هابسبام در کتاب تأثیرگذار خود، راهزنان، عمدتا بر راهزنان اجتماعی در جوامع روستایی تمرکز کرده است؛ بااینحال، برخی از یافتههای او درباره لوطیگری ایرانی در بستر شهری نیز کاربرد دارد.
هابسبام مینویسد راهزنان بالقوه شورشی هستند، زیرا «از اطاعت سر باز میزنند، خارج از حوزه قدرت قرار دارند و خود نیز بالقوه میتوانند اعمالکننده قدرت باشند».
به گفته او، گاهی راهزنان زمانی به جنبشهای انقلابی میپیوندند که انگیزههای آنها را عادلانه بدانند. در چنین شرایطی، با رفتار شخصی خود، فداکاری و تعهدشان به آرمان جنبش را نشان میدهند.
لوطیهای ایرانی، به عنوان راهزنان اجتماعی شهری، میتوانستند همزمان رفتارهایی شرافتمندانه و بسیار ناپسند داشته باشند.
این لوطیها که به طبقات فقیر شهری تعلق داشتند، به ارزشهای شیعی پایبند بودند و با سنتهای ایرانی پیش از اسلام نیز پیوند داشتند؛ سنتهایی که از آرمانهای پهلوانی الهام میگرفتند و فضیلتهایی مانند مردانگی و قهرمانی را میستودند.
روحانیون بلندپایه محلی و بزرگان و صاحبنفوذان، در مبارزه با حکومت مرکزی، اغلب از لوطیها به عنوان مهرههایی برای پیشبرد اهداف خود استفاده میکردند و پس از آنکه از طریق آنها به مقاصدشان میرسیدند، معمولا کنارشان میگذاشتند.
ستارخان نمونهای کامل از یک راهزن اجتماعی شهری یا لوطی بود. او از حقوق زائران شیعه در اماکن مقدس عراق دفاع کرد، برای عدالت جنگید، در جریان انقلاب مشروطه از مردم تبریز حمایت کرد و هنگامی که دیگر به مهارتهای خاص یک لوطی نیازی نبود، نشان داد که توانایی اداره یک زندگی آبرومندانه را ندارد.
روایتهای تاریخی و چهره ستارخان
درباره تاریخنگارانی که در این مقاله به آثارشان استناد شده، باید به این نکته توجه داشت که آنها را باید راویانی دانست که تاریخ انقلاب مشروطه را براساس دیدگاههای شخصی و سیاسی خود بازسازی کردهاند.
این تاریخنگاران اغلب از روایت رویدادها برای تأکید بر مفاهیمی مانند هویت ایرانی و میهنپرستی استفاده میکردند.
محمدرضا افشاری تاریخنگاران انقلاب مشروطه را به سه گروه تقسیم میکند:
-
مردمگرایان: مانند احمد کسروی که بر مردم عادی تمرکز داشتند و مجاهدان تبریز را میستودند.
-
نخبهگرایان: ازجمله فریدون آدمیت و ابراهیم صفایی که بر اصلاحطلبان تمرکز میکردند و از قهرمانان مردمی اسطورهزدایی میکردند.
-
سنتگرایان: ازجمله ناظمالاسلام کرمانی و مهدی شریف کاشانی که با مجتهدان برجسته مشروطهخواه همدلی داشتند.
با وجود تفاوت روایتهای این تاریخنگاران، تا حد زیادی به لطف همین راویان و روشنفکران است که یاد و خاطره ستارخان باقی مانده است.
امیرخیزی فهرست بلندی از آنچه خود «ویژگیهای پسندیده و صفات ستودنی ستارخان» مینامد، ارائه میدهد.
کسروی و ملکزاده نیز که حضور ستارخان را در تبریز و در جریان انقلاب از نزدیک دیده بودند، در نوشتههای خود اسطوره قهرمانی شجاع را ساختند که از اعتقادی استوار و قلبی پاک برخوردار بود.
در مقابل، برخی دیگر، ازجمله فریدون آدمیت، تاریخنگار شناختهشده دورههای متأخر، نگاه انتقادیتری به او داشتند و ستارخان را صرفاً راهزنی به همین نام توصیف میکردند.
دشواری ترسیم چهره واقعی ستارخان
بنابراین، ترسیم تصویری بیطرفانه از مردانی مانند ستارخان که اطلاعات چندانی درباره آنها در منابع دیگر وجود ندارد، بسیار دشوار است.
بااینحال، خوشبختانه منابع فارسی و انگلیسی، تصویرهای متفاوتی از شخصیتی ارائه میدهند که شایستگیها و تواناییهایش ظاهرا انکارناپذیر است، اما در عین حال باید نقاط ضعف شخصیتی او را نیز در نظر گرفت.
با وجود این، ستارخان چهرهای به انقلاب مشروطه بخشید و دستکم پس از کودتای ۱۹۰۸، خود نماینده این انقلاب شد.
او نمونهای از یک شخصیت اسطورهای است که به نقطه کانونی ماندگار حافظه و هویت جمعی تبدیل شده و کارکرد نمادینش تا امروز نیز ادامه دارد.
ستارخان در آذربایجان به عنوان قهرمانی محلی شناخته میشود و در سراسر ایران نیز همچنان از او به عنوان یکی از قهرمانان انقلاب مشروطه یاد میکنند.
نویسنده: آنیا پیستور ـ حاتم (Anja Pistor-Hatam)
تاریخ انتشار مقاله در ایرانیکا: ۲۰ ژوئیه ۲۰۰۹
منبع: ایرانیکا
۲۵۹
کد مطلب 2302782
-
هدیه رهی معیری و روحالله خالقی به دکتر مصدق + سند
-
زندگی دوگانه ستارخان؛ قهرمان مشروطه با گذشتهای پرحاشیه
-
ملکه الیزابت اول؛ زنی که انگلستان را به قدرتی جهانی تبدیل کرد
-
کشفِ ظروف ۱۵۰۰ ساله در آلمان
-
خاطرات هاشمی ۲۵ خرداد ۱۳۸۲: آقای آقازاده درباره توقف غنیسازی در نطنز نوشته مدیران هنگام اقدام گریه میکردند