تغییر پارادایم کشاورزی؛ از «عملکرد در هکتار» تا «عملکرد در مترمکعب آب»

تبریز- تشدید تغییرات اقلیمی و محدودیت منابع آب، کشاورزی آذربایجان شرقی را در مسیر تحولی اساسی قرار داده و کارشناسان بر افزایش بهره‌وری آب و توسعه کشاورزی نوین تأکید دارند.

خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها: تشدید تغییرات اقلیمی، افت منابع آب زیرزمینی، کاهش بارندگی و افزایش دما، معادلات سنتی بخش کشاورزی را برهم زده است؛ تا جایی که کارشناسان و مدیران حوزه کشاورزی معتقدند ادامه تولید با الگوهای گذشته، نه تنها امنیت غذایی کشور را تضمین نمی‌کند، بلکه روند تخریب منابع پایه را نیز سرعت می‌بخشد. در چنین شرایطی، تغییر نگاه از «افزایش تولید در واحد سطح» به «افزایش بهره‌وری مصرف آب» و حرکت به سمت کشاورزی دانش‌بنیان و گلخانه‌ای، به عنوان دو راهبرد مکمل برای عبور از بحران آب و سازگاری با تغییرات اقلیمی مطرح شده است.

تغییر اقلیم دیگر یک تهدید آینده نیست، بلکه واقعیتی است که آثار آن در بخش کشاورزی به‌وضوح مشاهده می‌شود. کاهش بارندگی، تداوم خشکسالی، افزایش تبخیر، افت سطح آب‌های زیرزمینی و محدودیت منابع آبی، سبب شده است تا کارشناسان، بازنگری اساسی در سیاست‌های تولید محصولات کشاورزی را ضروری بدانند.

در همین راستا، رئیس گروه تحقیقات هواشناسی کاربردی اداره‌کل هواشناسی آذربایجان شرقی و مدیرعامل شرکت شهرک‌های کشاورزی کشور در گفت‌وگوهایی جداگانه با خبرنگار مهر، از ضرورت تغییر پارادایم کشاورزی، افزایش بهره‌وری آب و توسعه کشاورزی مدرن به عنوان مهم‌ترین راهکارهای عبور از بحران اقلیمی سخن گفتند.

معیار موفقیت کشاورزی باید از «هکتار» به «مترمکعب آب» تغییر کند

رئیس گروه تحقیقات هواشناسی کاربردی اداره‌کل هواشناسی آذربایجان‌شرقی با بیان اینکه معیارهای سنتی ارزیابی عملکرد کشاورزی دیگر پاسخگوی شرایط اقلیمی امروز نیست، اظهار کرد: طی دهه‌های گذشته عملکرد محصول در هر هکتار، مهم‌ترین شاخص موفقیت کشاورزی محسوب می‌شد، اما امروز با تشدید تغییرات اقلیمی و کاهش منابع آب، این شاخص دیگر نمی‌تواند مبنای تصمیم‌گیری باشد.

یونس اکبرزاده افزود: هنگامی که افزایش دما، بی‌نظمی بارش‌ها و کاهش دسترسی به منابع آب شیرین به مهم‌ترین تهدید امنیت غذایی تبدیل شده است، تمرکز صرف بر افزایش عملکرد در واحد سطح، عملاً کشاورزان و سیاست‌گذاران را به سمت مصرف بیشتر آب سوق می‌دهد؛ موضوعی که در اقلیم خشک و نیمه‌خشک ایران، پیامدی جز تشدید افت سفره‌های آب زیرزمینی ندارد.

وی با تأکید بر اینکه آب اکنون مهم‌ترین نهاده تولید کشاورزی است، گفت: پارادایم جدید کشاورزی باید بر پایه «بهره‌وری مصرف آب» یا همان میزان محصول تولید شده به ازای هر متر مکعب آب مصرفی تعریف شود؛ زیرا این شاخص، هم واقعیت اقتصادی تولید و هم آثار زیست‌محیطی آن را به‌طور دقیق نشان می‌دهد.

اکبرزاده تصریح کرد: در این رویکرد، موفقیت یک مزرعه تنها به میزان برداشت محصول وابسته نیست، بلکه ارزش واقعی تولید بر اساس میزان مصرف آب سنجیده می‌شود؛ موضوعی که می‌تواند مسیر سیاست‌گذاری‌های کلان بخش کشاورزی را نیز متحول کند.

وی ادامه داد: تغییر معیار ارزیابی از زمین به آب، صرفاً یک جابه‌جایی آماری نیست، بلکه تغییری اساسی در حکمرانی کشاورزی محسوب می‌شود و باعث خواهد شد حمایت‌های دولتی، سرمایه‌گذاری‌ها و مشوق‌های بخش کشاورزی به سمت فعالیت‌هایی هدایت شوند که بیشترین بهره‌وری را از منابع آبی دارند.

کشاورزی دقیق؛ فناوری در خدمت مدیریت آب

رئیس گروه تحقیقات هواشناسی کاربردی اداره‌کل هواشناسی آذربایجان شرقی با اشاره به نقش فناوری‌های نوین در افزایش بهره‌وری آب اظهار کرد: امروز کشاورزی دقیق، تصاویر ماهواره‌ای، هوش مصنوعی و حسگرهای اینترنت اشیا (IoT)، امکان پایش لحظه‌ای نیاز آبی گیاه را فراهم کرده‌اند و می‌توانند میزان آبیاری را متناسب با نیاز واقعی مزرعه تنظیم کنند.

وی افزود: استفاده از این فناوری‌ها علاوه بر کاهش مصرف آب، موجب افزایش کیفیت و کمیت تولید، کاهش هزینه‌های کشاورزان و مدیریت علمی منابع طبیعی خواهد شد.

اکبرزاده تأکید کرد: کشاورزی آینده بدون بهره‌گیری از داده‌های دقیق، فناوری‌های هوشمند و مدیریت علمی منابع آب قابل تصور نیست و کشور ناگزیر است هرچه سریع‌تر به سمت این الگو حرکت کند.

اصلاح نظام حمایت‌ها و مدیریت منابع آب

وی در ادامه به مجموعه‌ای از پیشنهادهای اجرایی برای اصلاح ساختار مدیریت کشاورزی اشاره کرد و گفت: نخستین گام، اصلاح نظام پرداخت یارانه‌هاست؛ به‌گونه‌ای که حمایت‌های دولتی از شاخص سطح زیر کشت فاصله گرفته و بر مبنای میزان بهره‌وری مصرف آب پرداخت شود تا کشاورزانی که با آب کمتر محصول بیشتری تولید می‌کنند، از مشوق‌های بیشتری برخوردار شوند.

اکبرزاده توسعه زیرساخت‌های کشاورزی دقیق، پایش اراضی با تصاویر ماهواره‌ای، ارائه توصیه‌های هوشمند آبیاری، اصلاح الگوی کشت متناسب با مزیت نسبی مصرف آب هر منطقه و حرکت به سمت محصولات کم‌آب‌بر را از دیگر ضرورت‌های بخش کشاورزی عنوان کرد.

وی همچنین با اشاره به نقش شرکت‌های آب منطقه‌ای افزود: تخصیص منابع آب باید از مدل سنتی مبتنی بر سطح اراضی خارج شده و به سمت تخصیص حجمی هوشمند حرکت کند تا با استفاده از کنتورهای هوشمند، امکان پایش لحظه‌ای مصرف آب فراهم شود.

رئیس گروه تحقیقات هواشناسی کاربردی اداره‌کل هواشناسی آذربایجان شرقی ایجاد سامانه مشترک اطلاعاتی میان وزارت جهاد کشاورزی و شرکت‌های آب منطقه‌ای را ضروری دانست و گفت: تطبیق میزان آب مصرفی با میزان محصول تولید شده، امکان تصمیم‌گیری دقیق‌تر برای مدیریت منابع آب را فراهم خواهد کرد.

وی همچنین اجرای نظام تعرفه‌گذاری پلکانی آب کشاورزی بر اساس میزان بهره‌وری را راهکاری مؤثر برای کاهش مصرف آب و افزایش انگیزه کشاورزان در استفاده بهینه از این منبع حیاتی دانست.

توسعه کشاورزی نوین؛ آذربایجان شرقی پیشرو در مدیریت بهره‌وری آب

مدیرعامل شرکت شهرک‌های کشاورزی کشور در گفت‌وگو با خبرنگار مهر با تأکید بر اینکه تغییر اقلیم، خشکسالی و محدودیت منابع آبی، مسیر توسعه کشاورزی را به سمت فناوری‌های نوین سوق داده است، گفت: آینده کشاورزی کشور در گرو اصلاح الگوی کشت، توسعه گلخانه‌ها و افزایش بهره‌وری منابع آب است و آذربایجان شرقی در این زمینه از استان‌های پیشرو کشور به شمار می‌رود.

پیمان اسکندری اظهار کرد: امروز مهم‌ترین چالش بخش کشاورزی، محدودیت منابع آب و آثار تغییرات اقلیمی است؛ از این رو توسعه کشت‌های گلخانه‌ای، کشاورزی مدرن و استفاده از فناوری‌های نوین، دیگر یک انتخاب نیست، بلکه ضرورتی اجتناب‌ناپذیر برای حفظ تولید و تأمین امنیت غذایی کشور است.

وی با بیان اینکه افزایش تولید باید همسو با افزایش بهره‌وری آب باشد، افزود: کشاورزی آینده بر پایه استفاده بهینه از منابع شکل خواهد گرفت و لازم است الگوی تولید محصولات کشاورزی متناسب با ظرفیت‌های آبی و اقلیمی هر منطقه بازنگری شود تا از گسترش کشت محصولات پرمصرف در مناطق دارای تنش آبی جلوگیری شود.

مدیرعامل شرکت شهرک‌های کشاورزی کشور، آذربایجان شرقی را یکی از استان‌های موفق در توسعه کشاورزی نوین دانست و تصریح کرد: این استان با برخورداری از شهرک‌های کشاورزی فعال، توسعه گلخانه‌ها و ظرفیت‌های مناسب علمی و اجرایی، توانسته است گام‌های مؤثری در مسیر افزایش بهره‌وری منابع، به‌ویژه آب، بردارد و به الگویی برای سایر استان‌ها تبدیل شود.

اسکندری با اشاره به اینکه تمرکز فعالیت‌های تولیدی در قالب شهرک‌های کشاورزی، امکان مدیریت یکپارچه منابع را فراهم می‌کند، گفت: این رویکرد ضمن کاهش هزینه‌های تولید، زمینه استفاده بهینه از آب، انرژی و زیرساخت‌ها را فراهم کرده و بهره‌وری اقتصادی و زیست‌محیطی بخش کشاورزی را افزایش می‌دهد.

وی اصلاح الگوی کشت را یکی از مهم‌ترین الزامات مدیریت منابع آب عنوان کرد و افزود: تولید محصولات کشاورزی باید بر اساس توان اکولوژیک و ظرفیت منابع آبی هر منطقه برنامه‌ریزی شود؛ زیرا ادامه الگوهای سنتی کشت، علاوه بر افزایش مصرف آب، پایداری تولید را نیز با چالش مواجه می‌کند.

مدیرعامل شرکت شهرک‌های کشاورزی کشور همچنین توسعه زیرساخت‌های سرمایه‌گذاری، حمایت از فناوری‌های نوین، آموزش بهره‌برداران و تربیت نیروی انسانی متخصص را از دیگر الزامات توسعه کشاورزی پایدار دانست و گفت: حرکت به سمت کشاورزی دانش‌بنیان و گلخانه‌ای، ضمن کاهش وابستگی تولید به منابع محدود آب، تاب‌آوری بخش کشاورزی را در برابر تغییرات اقلیمی افزایش خواهد داد.

اسکندری تأکید کرد: تجربه آذربایجان شرقی نشان می‌دهد که با تلفیق فناوری، اصلاح الگوی کشت و توسعه کشاورزی مدرن، می‌توان ضمن حفظ منابع آب، تولید پایدار و اقتصادی را نیز محقق کرد؛ مسیری که باید در سایر استان‌های کشور نیز با جدیت دنبال شود.

دو راهبرد مکمل برای آینده کشاورزی

آنچه از مجموع دیدگاه‌های این دو مسئول برمی‌آید، آن است که آینده کشاورزی ایران بیش از هر زمان دیگری به مدیریت علمی منابع آب و توسعه فناوری وابسته است. اگر رئیس گروه تحقیقات هواشناسی کاربردی اداره‌کل هواشناسی آذربایجان شرقی بر اصلاح شاخص‌های ارزیابی و سنجش موفقیت کشاورزی بر پایه بهره‌وری آب تأکید می‌کند، مدیرعامل شرکت شهرک‌های کشاورزی کشور نیز توسعه گلخانه‌ها، شهرک‌های کشاورزی و فناوری‌های نوین را بستر عملی تحقق این هدف می‌داند.

بر این اساس، تغییر شاخص از «عملکرد در هکتار» به «عملکرد در هر مترمکعب آب»، در کنار گسترش کشاورزی گلخانه‌ای، شهرک‌های تخصصی، کشاورزی دقیق، مدیریت هوشمند آب، اصلاح الگوی کشت و تربیت نیروی انسانی متخصص، می‌تواند نقشه راهی جامع برای سازگاری بخش کشاورزی با تغییرات اقلیمی، حفظ منابع آب و تضمین امنیت غذایی کشور در دهه‌های آینده باشد.