از جزء و حزب تا رکوع؛ روایت کمترشنیده‌شده تاریخ تقسیم‌بندی قرآن کریم

از جزء و حزب تا رکوع؛ روایت کمترشنیده‌شده تاریخ تقسیم‌بندی قرآن کریم

تقسیم قرآن به ۳۰ جزء و حزب‌بندی آیات، تنها بخشی از تاریخ تنظیم مصاحف است؛ از رکوعات مفهومی و شیوه‌های متفاوت صفحه‌بندی گرفته تا تقسیم قرآن به ۵۵۸ رکوع، جزئیاتی کمترشناخته‌شده وجود دارد که ریشه در تاریخ تلاوت، آموزش و پژوهش‌های قرآنی دارد.

به گزارش خبرآنلاین، تقسیم‌بندی قرآن کریم به جزء، حزب، ربع و رکوع، تنها راهی برای آسان‌تر شدن تلاوت نیست؛ هر یک از این شیوه‌ها پیشینه و مبنای خاصی دارد و در دوره‌های مختلف با اهداف متفاوتی شکل گرفته است. حسن حکیم‌باشی در تشریح تاریخ این تقسیم‌بندی‌ها، به تفاوت نسخه‌های قرآنی، پیدایش رکوعات و اهمیت مقطع‌بندی مفهومی آیات پرداخت و پژوهش سه‌جلدی دکتر محمود روحانی با عنوان «المعجم المعیاری فی تفصیل مقاطع سور القرآن الکریم» را از آثار ارزشمند این حوزه معرفی کرد.

بنابر روایت مهر، حسن حکیم‌باشی با موضوع «پاراگراف‌بندی قرآن کریم در المعجم المعیاری»، به بررسی پیشینه تقسیم‌بندی قرآن و اهمیت مقطع‌گزینی آیات پرداخت.

وی با اشاره به جایگاه محدود این موضوع در مطالعات علوم قرآنی اظهار کرد: مباحث علوم قرآنی موضوعات متنوعی از جمله تاریخ وحی و نزول، قرائات، تاریخ نگارش و خط مصحف و شیوه‌های تعلیم و تعلم قرآن را در بر می‌گیرد؛ با این حال، پاراگراف‌بندی و مقطع‌گزینی قرآن کمتر مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است. همین مسئله، تحقیق در این زمینه را برای افرادی همچون دکتر محمود روحانی با دشواری‌های فراوانی همراه کرده است.

وی همچنین با اشاره به تنوع نسخه‌های قرآن افزود: مصاحف در طول تاریخ با صفحه‌بندی‌های متفاوتی منتشر شده‌اند؛ از نسخه‌های تک‌برگی گرفته تا قرآن‌هایی با ۶۰، ۱۲۰، ۲۴۰، ۳۰۰، ۳۶۵ و حتی ۱۲۵۰ صفحه. قرآن عثمان طه نیز که امروزه در ۶۰۰ صفحه عرضه می‌شود، ابتکار شخص وی نبوده و پیش از او نیز نمونه‌هایی از این شیوه تنظیم وجود داشته است.

جزء، حزب و رکوع؛ سه شیوه متفاوت برای تقسیم‌بندی قرآن

حکیم‌باشی با اشاره به پیشینه شمارش و آمارگیری آیات قرآن گفت: تقسیم‌بندی قرآن در طول تاریخ تنها به آیه و سوره محدود نبوده و عناوینی همچون جزء، حزب، ربع، رکوع، ورد، ثمن، منزل، قیراط و نقزه نیز در دوره‌های مختلف رواج داشته‌اند. برخی از این تقسیم‌بندی‌ها بر پایه حروف و کلمات و برخی دیگر بر اساس مفاهیم و ارتباط معنایی آیات شکل گرفته‌اند.

این استاد حوزه و دانشگاه توضیح داد: تقسیم قرآن به ۳۰ جزء بر مبنای شمارش حروف قرآن و تقسیم مجموع حدود ۳۲۲ هزار حرف آن به ۳۰ بخش شکل گرفته است. حزب نیز با توجه به شمار کلمات قرآن، که حدود ۷۰ تا ۷۵ هزار کلمه برآورد شده، تعریف شده و ربع، یک‌چهارم حزب است؛ تقسیمی که همچنان در مصاحف رایج دیده می‌شود.

وی درباره تفاوت جغرافیایی این تقسیم‌بندی‌ها نیز اظهار کرد: حزب و ربع بیشتر در غرب جهان اسلام، به‌ویژه شمال آفریقا، رواج داشته‌اند؛ در حالی که تقسیم‌بندی رکوع بیشتر در شرق جهان اسلام مورد استفاده قرار گرفته است.

به گفته حکیم‌باشی، رکوع برخلاف تقسیم‌بندی‌های مبتنی بر شمارش، ماهیتی مفهومی دارد و در برخی نسخه‌های قرآن، به‌ویژه مصاحف چاپ شبه‌قاره، با علامت «ع» مشخص می‌شود.

نقش رکوعات در کشف ارتباط مفهومی آیات قرآن

این پژوهشگر با تأکید بر اهمیت رکوعات در مطالعات قرآنی بیان کرد: این نوع مقطع‌بندی می‌تواند در شناسایی ارتباطات بینامتنی قرآن و تناسب مفهومی آیات هر سوره نقش مهمی داشته باشد؛ موضوعی که به‌ویژه در حوزه تفسیر مورد توجه قرار می‌گیرد.

وی افزود: تقسیم قرآن به رکوعات علاوه بر مطالعات تفسیری، در تنظیم برنامه‌های تلاوت شخصی، قرائت مجلسی، کتابت و تدریس قرآن نیز کاربرد دارد.

حکیم‌باشی درباره منشأ پیدایش این تقسیم‌بندی گفت: در این زمینه دیدگاه‌های مختلفی وجود دارد. یکی از مباحث مطرح، این است که آیا در نمازهای واجب و مستحب، پس از قرائت سوره حمد باید یک سوره کامل خوانده شود یا می‌توان بخشی از یک سوره را که آیات آن از ارتباط مفهومی برخوردارند، قرائت کرد.

وی ادامه داد: در همین چارچوب، مجموع ۶۲۳۶ آیه قرآن را به حدود ۵۲۰ تا ۵۸۰ رکوع تقسیم کرده‌اند.

پژوهش دکتر محمود روحانی درباره ۵۵۸ رکوع قرآن

حکیم‌باشی در ادامه به پژوهش دکتر محمود روحانی درباره پاراگراف‌بندی مفهومی قرآن اشاره کرد و گفت: دکتر روحانی با توجه به نظر اجماعی مفسران مبنی بر توقیفی نبودن پاراگراف‌بندی مفهومی قرآن و همچنین کمبود پژوهش‌های گسترده در این زمینه، وارد این عرصه شد و تقسیم قرآن به ۵۵۸ رکوع را مبنای تحقیق خود قرار داد.

به گفته وی، دکتر روحانی سوره فاتحةالکتاب و ۳۵ سوره پایانی قرآن را که هر کدام یک رکوع دارند، از بررسی‌ها و مقایسه‌های خود کنار گذاشته است.

این استاد حوزه و دانشگاه با معرفی کتاب «المعجم المعیاری فی تفصیل مقاطع سور القرآن الکریم» اظهار کرد: نویسنده در این اثر بر پاراگراف‌بندی مفهومی قرآن تمرکز کرده و در مقدمه‌ای ۲۷۰ صفحه‌ای، روش پژوهش خود را در ۱۱ مرحله و با استفاده از ۳۸ جدول توضیح داده است.

بررسی ۲۰۰ منبع برای تدوین دانشنامه مقاطع قرآن

حکیم‌باشی با اشاره به گستردگی مطالعات انجام‌شده برای تدوین این اثر گفت: دکتر روحانی با توجه به ویژگی‌های خاص اسلوب، نظم و زبان قرآن و پیچیدگی‌های آن، حدود ۲۰۰ منبع و مأخذ قرآنی را بررسی کرده است؛ منابعی که از تفسیر مقاتل بن سلیمان آغاز می‌شوند و تا نرم‌افزارهای امروزی را در بر می‌گیرند.

وی افزود: دکتر روحانی برای تکمیل پژوهش خود حتی قرائت نمازهای تراویح یک ماه رمضان در مسجدالحرام را نیز شنیده و نتایج حاصل از مطالعات مختلف را با یکدیگر سنجیده است.

حکیم‌باشی در پایان، با ارزشمند دانستن این اثر سه‌جلدی خاطرنشان کرد: این کتاب می‌تواند تا ده‌ها و حتی صدها سال آینده منشأ بهره‌گیری‌های علمی و پژوهشی تازه باشد. دکتر محمود روحانی آگاهانه وارد حوزه‌ای شد که پیش از این کمتر مورد توجه پژوهشگران علوم قرآنی قرار گرفته بود.

کد مطلب 2304084

  • از جزء و حزب تا رکوع؛ روایت کمترشنیده‌شده تاریخ تقسیم‌بندی قرآن کریم

    از جزء و حزب تا رکوع؛ روایت کمترشنیده‌شده تاریخ تقسیم‌بندی قرآن کریم

  • تمثیل تأمل‌برانگیز آیت‌الله حائری شیرازی از مسیر نجات و سعادت انسان

    تمثیل تأمل‌برانگیز آیت‌الله حائری شیرازی از مسیر نجات و سعادت انسان

  • الحاد عمل‌گرا؛ وقتی دین از باور باقی می‌ماند اما از زندگی حذف می‌شود

    الحاد عمل‌گرا؛ وقتی دین از باور باقی می‌ماند اما از زندگی حذف می‌شود

  • خط قرمزهای قرآن برای زن و شوهر؛ ممنوعیت‌هایی که در روابط زناشویی باید شناخت

    خط قرمزهای قرآن برای زن و شوهر؛ ممنوعیت‌هایی که در روابط زناشویی باید شناخت

  • خط قرمزهای قرآن برای زن و شوهر؛ ممنوعیت‌هایی که در روابط زناشویی باید شناخت

    خط قرمزهای قرآن برای زن و شوهر؛ ممنوعیت‌هایی که در روابط زناشویی باید شناخت