از «سرگذشت ندیمه» و «آدمکش کور» تا «چشم گربه»، مارگارت اتوود در بیش از شش دهه فعالیت ادبی، جهانهایی ساخته است که مرز میان واقعیت و خیال را به چالش میکشند. این نویسنده کانادایی که امروز، ۱۸ نوامبر، ۸۷ ساله میشود، با روایت قدرت، سرکوب، هویت و آینده بشر به یکی از چهرههای تأثیرگذار ادبیات معاصر تبدیل شده و آثارش از کتابخانهها به سینما و تلویزیون راه یافتهاند.
ریحانه اسکندری – مارگارت النور اتوود، نویسنده، شاعر و منتقد ادبی کانادایی، ۱۸ نوامبر ۱۹۳۹، برابر با ۲۷ آبان ۱۳۱۸، در اتاوا متولد شد. او که امروز ۸۷ ساله میشود، از جمله نویسندگانی است که نامشان با یک اثر مشهور تعریف نمیشود؛ هرچند «سرگذشت ندیمه» بیش از هر کتاب دیگری او را به مخاطبان جهانی شناسانده است. اتوود در طول فعالیت حرفهای خود بیش از ۵۰ کتاب در حوزههای مختلف داستان، شعر، مقاله و نقد ادبی منتشر کرده و در کنار نویسندگی، در زمینه تصویرگری، نمایشنامهنویسی و فعالیتهای محیطزیستی نیز حضور داشته است.
آنچه آثار اتوود را از بسیاری از نویسندگان همدورهاش متمایز میکند، توانایی او در پیوند دادن مسائل روزمره زندگی انسان با پرسشهای بزرگ اجتماعی و تاریخی است. او در آثارش از بدن و هویت زنان مینویسد، به سازوکارهای قدرت و سرکوب میپردازد، آیندهای متأثر از بحرانهای زیستمحیطی را تصور میکند و با بازخوانی تاریخ، درباره حافظه و حقیقت پرسش مطرح میکند. «سرگذشت ندیمه» یکی از شناختهشدهترین نمونههای این نگاه است؛ رمانی که نزدیک به چهار دهه پس از انتشار همچنان در گفتوگوهای ادبی، سیاسی و فرهنگی حضور دارد.
کودکی در دل طبیعت و آغاز علاقه به ادبیات
اتوود در خانوادهای بزرگ شد که ارتباط نزدیکی با طبیعت داشت. پدرش، کارل ادموند اتوود، حشرهشناس بود و به دلیل فعالیتهای پژوهشی، خانواده بخش قابل توجهی از سالهای کودکی مارگارت را در مناطق شمالی انتاریو و کبک گذراندند. او در کنار زندگی در شهر، تجربه اقامت در مناطق جنگلی و دورافتاده را نیز داشت؛ تجربهای که بعدها در توجه ویژهاش به طبیعت و محیط زیست بازتاب پیدا کرد.
اتوود از کودکی به کتاب و نوشتن علاقه داشت و در نوجوانی تصمیم گرفت نویسنده شود. این علاقه را در سالهای تحصیل نیز دنبال کرد. او در کالج ویکتوریا دانشگاه تورنتو درس خواند و در سال ۱۹۶۱ مدرک کارشناسی خود را دریافت کرد. یک سال بعد، تحصیلاتش را در کالج رادکلیف، وابسته به دانشگاه هاروارد، ادامه داد و مدرک کارشناسی ارشد گرفت.
فعالیت ادبی اتوود از شعر آغاز شد. او در سال ۱۹۶۱ نخستین مجموعه شعر خود را با عنوان «همزاد پرسفونه» منتشر کرد؛ اثری که مدال ای. جی. پرات را برایش به همراه داشت. سه سال بعد، در سال ۱۹۶۴، مجموعه شعر «بازی دایره» منتشر شد و در سال ۱۹۶۶ جایزه ادبی فرماندار کل کانادا را دریافت کرد. این موفقیتها نشان میدادند که اتوود پیش از آنکه بهعنوان رماننویس شناخته شود، در فضای ادبی کانادا جایگاهی جدی پیدا کرده است.
نخستین رمان او، «زن خوراکی»، در سال ۱۹۶۹ منتشر شد. این اثر درباره زنی جوان است که در مواجهه با انتظارات اجتماعی، مناسبات عاطفی و تصویر تحمیلشده از هویت زنانه، دچار بحرانی درونی میشود. اتوود در این رمان از رابطه شخصیت اصلی با غذا و بدن برای پرداختن به موضوعاتی مانند مصرفگرایی، استقلال فردی و جایگاه زنان در جامعه استفاده میکند.
«زن خوراکی» را میتوان یکی از نخستین نمونههای جدی توجه اتوود به تجربه زنان در ساختارهای اجتماعی دانست؛ موضوعی که در بسیاری از آثار بعدی او نیز ادامه پیدا کرد. با این حال، جهان ادبی او به این مسئله محدود نماند و در سالهای بعد، تاریخ، سیاست، محیط زیست، خشونت، فناوری و حافظه نیز به بخشهای مهمی از آثارش تبدیل شدند.

نویسندهای که با یک رمان، آیندهای هولناک ساخت
در سال ۱۹۸۵، اتوود رمانی منتشر کرد که نام او را در سطح بینالمللی بیش از پیش مطرح کرد: «سرگذشت ندیمه». داستان این کتاب در جمهوری گیلیاد میگذرد؛ نظامی تمامیتخواه و مذهبی که پس از بحرانی در میزان باروری، کنترل بدن زنان را به یکی از پایههای اصلی حکومت خود تبدیل کرده است.
در این جامعه، زنان از بسیاری از حقوق فردی و اجتماعی محروم شدهاند و گروهی از آنها که توانایی بارداری دارند، بهعنوان ندیمه در اختیار خانوادههای صاحب قدرت قرار میگیرند. شخصیت اصلی داستان، آفرد، یکی از همین زنان است که زندگیاش میان خاطرات جهان پیشین و واقعیت خشن گیلیاد روایت میشود.
اهمیت رمان تنها در تصویر کردن یک جامعه سرکوبگر نیست. اتوود در این اثر نشان میدهد که چگونه محدودیتهای کوچک و بهظاهر تدریجی میتوانند در نهایت به از بین رفتن آزادیهای اساسی منجر شوند. کنترل زبان، حذف دسترسی زنان به پول و اطلاعات، محدود کردن ارتباطات اجتماعی و تبدیل بدن انسان به ابزاری در اختیار حکومت، از جمله سازوکارهایی هستند که در داستان به تصویر کشیده میشوند.
نکته مهم درباره شکلگیری این رمان، ارتباط آن با تجربه تاریخی است. اتوود در سال ۱۹۸۴ نوشتن کتاب را آغاز کرد؛ زمانی که در برلین غربی زندگی میکرد و دیوار برلین هنوز پابرجا بود. او در مقالهای در نیویورکتایمز در سال ۲۰۱۷ توضیح داد که تجربه زندگی در فضایی تحت تأثیر نظارت سیاسی، محدودیت و نگرانی از حکومتهای اقتدارگرا، در شکلگیری فضای داستان تأثیر داشته است.
اتوود همچنین درباره روش نوشتن این رمان توضیح داده است که نمیخواسته قوانین، فناوریها یا خشونتهایی کاملاً خیالی و بدون سابقه تاریخی وارد داستان کند. او تلاش کرده بود عناصر جهان گیلیاد را از اتفاقاتی استخراج کند که نمونههایی از آنها پیشتر در تاریخ بشر رخ دادهاند. به همین دلیل، ترس موجود در «سرگذشت ندیمه» تنها از آیندهای خیالی نمیآید؛ بلکه از امکان تکرار تجربههای تاریخی سرچشمه میگیرد.
این رمان در سال ۱۹۸۵ منتشر شد و در سال ۱۹۸۶ جایزه ادبی فرماندار کل کانادا و در سال ۱۹۸۷ جایزه آرتور سی. کلارک را دریافت کرد. همچنین نامزد جایزه بوکر شد و بهتدریج به یکی از آثار شاخص ادبیات پادآرمانشهری تبدیل شد.

چرا اتوود آثارش را علمیتخیلی نمیداند؟
یکی از ویژگیهای قابل توجه در نگاه ادبی اتوود، تأکید او بر اصطلاح «ادبیات گمانهزن» است. او در توضیح آثارش بارها میان این مفهوم و علمیتخیلی تفاوت قائل شده است. منظور اتوود از ادبیات گمانهزن، داستانهایی است که امکانهای متفاوت زندگی انسان، تحولات اجتماعی و آینده را بررسی میکنند، اما عناصر جهان آنها تا حد زیادی از واقعیتهای تاریخی و علمی قابل تصور سرچشمه میگیرند.
این نگاه در سهگانه «مادام» بهشکل برجستهای دیده میشود. مجموعهای که با «اوریکس و کریک» در سال ۲۰۰۳ آغاز شد، با «سال سیلاب» در سال ۲۰۰۹ ادامه پیدا کرد و در سال ۲۰۱۳ با «آدام دیوانه» به پایان رسید.
اتوود در این سهگانه جهانی را ترسیم میکند که در آن شرکتهای بزرگ، دستکاری ژنتیکی، بحرانهای زیستمحیطی و فناوریهای زیستی، ساختار زندگی انسان را تغییر دادهاند. مسئله اصلی این داستانها صرفاً پیشرفت علمی نیست؛ بلکه نویسنده میپرسد وقتی فناوری در اختیار قدرت اقتصادی و سیاسی قرار میگیرد، چه پیامدهایی برای انسان و طبیعت خواهد داشت.
این مجموعه نشان میدهد که اتوود به آینده تنها بهعنوان فضایی برای خیالپردازی نگاه نمیکند. او از امکانهای آینده استفاده میکند تا مسائل زمان حال را برجسته کند؛ مسائلی مانند نابرابری، تخریب محیط زیست، مصرفگرایی و مسئولیت انسان در برابر پیامدهای تصمیمهایش.
«آدمکش کور» و نخستین جایزه بوکر
اگر «سرگذشت ندیمه» شناختهشدهترین رمان اتوود باشد، «آدمکش کور» یکی از مهمترین نمونههای توانایی او در ساخت روایتهای پیچیده است. این رمان در سال ۲۰۰۰ منتشر شد و همان سال جایزه معتبر بوکر را دریافت کرد.
داستان کتاب با روایت زندگی دو خواهر و مجموعهای از خاطرات و روایتهای درهمتنیده پیش میرود. اتوود در این اثر از داستان درون داستان، خاطره و روایتهای چندلایه استفاده میکند تا به موضوعاتی مانند طبقه اجتماعی، روابط خانوادگی، قدرت، عشق و حقیقت بپردازد.
«آدمکش کور» نشان داد که توانایی اتوود تنها در ساخت جهانهای پادآرمانشهری خلاصه نمیشود. او میتواند با استفاده از ساختاری پیچیده، داستانی تاریخی و خانوادگی خلق کند که خواننده را در تشخیص مرز میان حقیقت و روایت با تردید روبهرو کند.
از دیگر آثار مهم او میتوان به «چشم گربه» محصول ۱۹۸۸ اشاره کرد؛ رمانی درباره خاطرات کودکی، روابط میان دختران و تأثیر تجربههای گذشته بر هویت بزرگسالی. «عروس فریبکار» در سال ۱۹۹۳ نیز به روابط پیچیده زنان، دوستی، رقابت و خیانت میپردازد.
«گریس دیگر» (آلیاس گریس) محصول ۱۹۹۶ نیز از دیگر آثار مهم اتوود است. این رمان با الهام از پرونده واقعی گریس مارکس، خدمتکار کانادایی متهم به قتل دو نفر در قرن نوزدهم، نوشته شده و به موضوعاتی مانند حافظه، حقیقت، قضاوت اجتماعی و جایگاه زنان در جامعه میپردازد.
دو جایزه بوکر و بازگشت به جهان گیلیاد
اتوود در سال ۲۰۱۹ بار دیگر به یکی از مهمترین افتخارات ادبی جهان رسید. رمان «وصیتها»، دنباله «سرگذشت ندیمه»، در همان سال بهصورت مشترک با کتاب «دختر، زن، دیگر» نوشته برناردین اواریستو برنده جایزه بوکر شد.
این دومین بار بود که اتوود جایزه بوکر را دریافت میکرد؛ نخستین بار در سال ۲۰۰۰ برای «آدمکش کور» این جایزه را گرفته بود.
«وصیتها» بیش از سه دهه پس از انتشار رمان نخست، خواننده را دوباره به جمهوری گیلیاد میبرد؛ با این تفاوت که روایت این بار از زاویه دید چند شخصیت پیش میرود. اتوود در این کتاب تلاش میکند بخشهای تازهای از ساختار قدرت و مناسبات درونی این حکومت را آشکار کند و امکان مقاومت در برابر آن را به داستان بیاورد.
بازگشت به جهان گیلیاد نشان داد که اتوود همچنان به پرسشهایی که در رمان نخست مطرح کرده بود علاقه دارد؛ اما این بار میخواهد از زاویهای متفاوت به آنها نگاه کند.
در کارنامه او جوایز دیگری نیز دیده میشود؛ از جمله جایزه آرتور سی. کلارک، جایزه فرانتس کافکا، جایزه صلح کتابفروشان آلمان و جوایز ادبی کانادا. او همچنین در سال ۲۰۱۹ به دلیل خدماتش به ادبیات، به عضویت نشان همراهان افتخار بریتانیا درآمد.

از کتاب به تلویزیون؛ جهانی که به یک نشانه فرهنگی تبدیل شد
«سرگذشت ندیمه» تنها در دنیای ادبیات باقی نماند. این رمان در سال ۱۹۹۰ به فیلم سینمایی تبدیل شد؛ اثری به کارگردانی فولکر شلوندورف و با بازی ناتاشا ریچاردسون، فی داناوی و رابرت دووال.
اما اقتباس تلویزیونی این اثر در سال ۲۰۱۷ بود که بار دیگر توجه گستردهای به جهان داستانی اتوود جلب کرد. مجموعه تلویزیونی «سرگذشت ندیمه» با بازی الیزابت ماس در نقش آفرد، برای پخش از شبکه هولو ساخته شد و در نخستین فصل خود موفقیت قابل توجهی در جوایز امی به دست آورد.
این مجموعه در مراسم امی سال ۲۰۱۷ جایزه بهترین مجموعه درام را دریافت کرد و الیزابت ماس نیز برای بازی در نقش اصلی برنده جایزه بهترین بازیگر زن مجموعه درام شد. آن داود نیز برای ایفای نقش خاله لیدیا جایزه بهترین بازیگر نقش مکمل زن را دریافت کرد.
یکی از ماندگارترین عناصر بصری این مجموعه، لباس قرمز و کلاه سفید ندیمهها بود؛ پوششی که بهمرور از یک طراحی سینمایی و تلویزیونی فراتر رفت و در برخی تجمعها و اعتراضهای مرتبط با حقوق زنان در کشورهای مختلف مورد استفاده قرار گرفت. به این ترتیب، تصویری که اتوود برای جهان داستانی خود ساخته بود، به نشانهای قابل شناسایی در فرهنگ عمومی تبدیل شد.
اقتباس تلویزیونی «آلیاس گریس» نیز در سال ۲۰۱۷ منتشر شد. این مجموعه با بازی سارا گادون در نقش گریس مارکس، یکی دیگر از نمونههای مهم انتقال آثار اتوود به تلویزیون بود.
نویسندهای فراتر از یک رمان مشهور
مارگارت اتوود در کنار نویسندگی، در فعالیتهای فرهنگی و اجتماعی نیز حضور داشته است. او در سالهای ۱۹۸۱ و ۱۹۸۲ ریاست اتحادیه نویسندگان کانادا را بر عهده داشت و از سال ۱۹۸۴ تا ۱۹۸۶ رئیس مرکز کانادایی انگلیسیزبان انجمن جهانی قلم بود.
توجه به محیط زیست نیز یکی از بخشهای مهم فعالیتهای اوست. علاقهای که ریشه در تجربه کودکیاش در مناطق طبیعی کانادا دارد و بعدها در آثار ادبی و فعالیتهای عمومی او ادامه پیدا کرده است. بسیاری از نوشتههایش درباره بحرانهای زیستمحیطی و آینده بشر نشان میدهند که طبیعت در جهان فکری اتوود صرفاً یک پسزمینه برای روایت نیست، بلکه بخشی از موضوع اصلی داستان است.
او در سال ۲۰۲۵ نیز کتاب «کتاب زندگیها: خاطراتی از این دست» را منتشر کرد؛ اثری در قالب خاطرهنگاری که به زندگی شخصی، تجربههای ادبی و مسیر حرفهای او میپردازد. انتشار این کتاب فرصتی تازه برای مرور زندگی نویسندهای بود که بخش بزرگی از عمر خود را صرف مشاهده و روایت جهان پیرامونش کرده است.
اتوود در طول بیش از شش دهه فعالیت، ژانرها و شیوههای روایی مختلفی را تجربه کرده است؛ از شعر و داستان کوتاه تا رمان تاریخی، روایتهای پادآرمانشهری و آثار متأثر از اسطورهها. با این حال، پرسشهایی مانند قدرت، آزادی، هویت، حافظه، طبیعت و آینده در بخش مهمی از آثار او تکرار میشوند.
شاید دلیل ماندگاری ادبیات اتوود همین باشد؛ او برای ساختن جهانهای هولناک، نیازی به فاصله گرفتن کامل از واقعیت ندارد. بسیاری از ترسهای داستانهایش پیشتر در تاریخ بشر تجربه شدهاند یا نشانههای آنها در زندگی معاصر دیده میشود. به همین دلیل، خواندن آثار او تنها مواجهه با یک داستان خیالی نیست؛ بلکه فرصتی برای بازنگری در جهان واقعی و مسیری است که ممکن است در پیش داشته باشد.
۲۴۲۲۴۴
کد مطلب 2303866
-
آیین استقبال از اعضای جدید انجمن برنامهریزان و دستیاران کارگردان سینمای ایران برگزار شد/ نمایش سه فیلم کوتاه در خانه سینما
-
مارگارت اتوود در ۸۷سالگی؛ خالق «سرگذشت ندیمه»، «آدمکش کور» و «چشم گربه»/ نویسندهای که کابوسهای آینده را از دل تاریخ بیرون کشید
-
«سردار آسمانی» با روایت شهدای مدرسه شجره طیبه آغاز شد/ صدای مظلومیت از میناب تا قلب تئاتر پایتخت
-
«حفره» برنده ۲ جایزه از جشنواره فیلم کلونی آمریکا شد
-
آمارهایی تازه از بیستمین جشنواره «سینماحقیقت»/ بیش از ۷۰۰ فیلم به دبیرخانه رسیدند