یحیی جهانگیری سهروردی گفت: علامه طباطبایی به ما نشان داد که می‌توان از یک محیط محدود علمی برخاست و به یک متفکر اثرگذار در سطح جهانی تبدیل شد. اکنون وظیفه ما این است که این تجربه را به یک الگوی پایدار برای معرفی دیگر اندیشمندان و میراث معرفتی جهان اسلام تبدیل کنیم.
به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین به نقل سرویس دین و اندیشه ایبنا، سیده معصومه محمدی در مقدمه گفت و گویش با یحیی جهانگیر سهروردی نوشت: «معرفی اندیشمندان و میراث فکری جهان اسلام به جامعه علمی بین‌المللی، یکی از چالش‌های مهم حوزه‌های علمیه و نظام دانشگاهی ایران است. با وجود برخورداری تمدن اسلامی از سرمایه‌های عظیم فلسفی، کلامی، تفسیری و معرفتی، بسیاری از متفکران مسلمان همچنان در فضای علمی جهان ناشناخته مانده‌اند یا جایگاه شایسته‌ای پیدا نکرده‌اند. علامه سیدمحمدحسین طباطبایی از معدود اندیشمندان شیعی معاصر است که توانسته از مرزهای جغرافیایی و فرهنگی عبور کند و در محافل علمی جهان مورد توجه قرار گیرد؛ هرچند ابعاد مختلف اندیشه او همچنان نیازمند معرفی و بازخوانی است. تجربه جهانی‌شدن اندیشه علامه طباطبایی، افزون بر آشکار ساختن ظرفیت‌های معرفتی مکتب تشیع، پرسش‌های مهمی درباره چگونگی عرضه اندیشه اسلامی، گفت‌وگوی بین‌فرهنگی و نقش دیپلماسی علمی و فرهنگی پیش روی ما قرار می‌دهد. در همین زمینه، با یحیی جهانگیری سهروردی، رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در جاکارتا و استاد مدعو کرسی اسلام شناسی در دانشگاه بین المللی اندونزی، درباره ابعاد تأثیرگذاری جهانی علامه طباطبایی، نقش واسطه‌های علمی و فرهنگی و الزامات حضور مؤثر اندیشه اسلامی در عرصه بین‌الملل گفت‌وگو کرده‌ایم.» این گفت و گو را در ادامه می خوانید:
****
در سال‌های اخیر بحث معرفی اندیشمندان اسلامی به جهان و ضرورت حضور فعال‌تر حوزه‌های علمیه در عرصه بین‌الملل مورد توجه قرار گرفته است. با این حال، به نظر می‌رسد همچنان میان ظرفیت فکری و معرفتی جهان اسلام و میزان حضور آن در فضای علمی جهانی فاصله زیادی وجود دارد. ارزیابی شما از این وضعیت چیست؟
به اعتقاد من، یکی از بحران‌های جدی علوم انسانی در کشور ما، ناتوانی در معرفی و تثبیت جایگاه جهانی اندیشمندان خودمان است. در جهان غرب، شخصیت‌هایی مانند انیشتین در فیزیک و متفکرانی همچون پوپر، هایدگر، کانت و کی‌یرکگور در فلسفه و علوم انسانی به برندهای علمی و فکری تبدیل شده‌اند؛ اما ما با وجود برخورداری از سرمایه‌های بزرگ معرفتی، نتوانسته‌ایم بسیاری از متفکران خود را به جهان معرفی کنیم.
نخست باید توجه کنیم که مسئله ما صرفاً تولید اندیشه نیست. ممکن است درباره میزان و کیفیت تولیدات علمی کشور بحث‌هایی وجود داشته باشد، اما مشکل مهم‌تر، توزیع و انتشار اندیشه است. ما با انبوهی از پایان‌نامه‌ها، کتاب‌ها و رساله‌های علمی مواجه هستیم که در آرشیوها و کتابخانه‌ها باقی می‌مانند و هرگز وارد چرخه اثرگذاری نمی‌شوند. گاهی حتی حجم قابل توجهی از این آثار کنار گذاشته یا نابود می‌شوند. این وضعیت را باید نوعی تراژدی علمی دانست.
به نظر من، بسیاری از شخصیت‌های فکری ما از حیث عمق و گستره اندیشه، ظرفیت رقابت با برجسته‌ترین متفکران جهان را دارند؛ اما نتوانسته‌ایم این ظرفیت را به زبان و قالبی عرضه کنیم که در فضای علمی بین‌المللی دیده شود. بنابراین، باید میان تولید دانش و اثرگذاری دانش تفاوت قائل شویم. داشتن اندیشه ارزشمند یک مسئله است و توانایی تبدیل آن به یک جریان علمی و فکری در سطح جهان، مسئله‌ای دیگر.
در میان اندیشمندان شیعه معاصر، چرا علامه طباطبایی را باید یکی از برجسته‌ترین نمونه‌های حضور و تأثیرگذاری جهانی دانست؟ آیا می‌توان جایگاه ایشان را با دیگر شخصیت‌های بزرگ حوزوی مقایسه کرد؟
علامه طباطبایی در میان اندیشمندان معاصر شیعه جایگاهی ممتاز دارد. البته در کنار ایشان باید از شخصیت بزرگی همچون شهید آیت‌الله سیدمحمدباقر صدر نیز یاد کرد. این دو متفکر از معدود عالمان شیعه معاصر هستند که آثار و نظریاتشان در سطحی فراتر از محیط علمی شیعه مورد توجه قرار گرفته است.
شهید صدر در جهان اسلام، به‌ویژه در حوزه‌های فکری اهل‌سنت، تأثیرگذاری قابل توجهی داشته است. برای نمونه، احمد الطیب، شیخ الازهر، در یکی از برنامه‌های تلویزیونی از شهید صدر به‌عنوان متفکری نابغه یاد کرده است. همچنین برخی متفکران برجسته اقتصاد معاصر نیز از ظرفیت نظریه‌پردازی او در حوزه اقتصاد سخن گفته‌اند.
اما علامه طباطبایی از این جهت ویژگی ممتازی دارد که توانست با اندیشمندان غربی وارد گفت‌وگوی مستقیم شود و اندیشه‌هایش در فضای فلسفی غرب نیز مورد توجه قرار گیرد. در واقع، تأثیرگذاری ایشان به جهان اسلام محدود نماند و از مرزهای فرهنگی و مذهبی عبور کرد.
نکته مهم دیگر آن است که علامه در شرایطی به این جایگاه رسید که حوزه علمیه آن روزگار با محدودیت‌های فراوانی مواجه بود. تدریس فلسفه و حتی تفسیر قرآن با دشواری‌هایی روبه‌رو بود و زیرساخت‌های گسترده پژوهشی و بین‌المللی امروز نیز وجود نداشت. با این همه، شخصیتی ظهور کرد که توانست در سطح جهانی مطرح شود. این تجربه برای حوزه‌های علمیه امروز ما بسیار درس‌آموز است.
تأثیرگذاری علامه طباطبایی در جهان اسلام و غرب چه تفاوتی دارد؟ آیا مخاطبان بین‌المللی از دریچه‌های متفاوتی با اندیشه‌های ایشان آشنا شده‌اند؟
بله!، این تفاوت کاملاً قابل توجه است. اگر بخواهیم تأثیرگذاری علامه طباطبایی را در یک تقسیم‌بندی کلان بررسی کنیم، باید میان جهان اسلام، به‌ویژه جهان عرب، و جهان غرب تفکیک قائل شویم.
در جهان اسلام و به‌خصوص کشورهای عربی، علامه طباطبایی بیش از هر چیز با تفسیر گران‌سنگ المیزان شناخته می‌شود. طبیعی است که در محیط‌های علمی اسلامی، به دلیل جایگاه محوری قرآن و مطالعات تفسیری، این اثر بیش از سایر آثار علامه مورد توجه قرار گیرد.
اما در جهان غرب، تصویر غالب از علامه، تصویر یک فیلسوف و متفکر اسلامی است. آنجا بیشتر از دریچه فلسفه اسلامی و مواجهه عقلانی ایشان با اندیشه‌های جدید غربی به شخصیت علمی او توجه شده است.
این تفاوت نشان می‌دهد که مخاطبان مختلف، متناسب با دغدغه‌ها و نیازهای فکری خود، ابعاد متفاوتی از یک متفکر را برجسته می‌کنند. بنابراین، اگر می‌خواهیم اندیشمندان خود را در سطح بین‌المللی معرفی کنیم، نباید تصور کنیم که برای همه جوامع باید دقیقاً یک تصویر و یک روایت واحد ارائه دهیم. باید ظرفیت‌های مختلف یک اندیشمند را بشناسیم و متناسب با نیاز مخاطب عرضه کنیم.
یکی از نکات قابل توجه در تجربه جهانی‌شدن اندیشه علامه طباطبایی، نقش هانری کربن و برخی دیگر از متفکران غربی و ایرانی است. تا چه اندازه می‌توان نقش این واسطه‌های علمی و فرهنگی را در معرفی علامه به جهان تعیین‌کننده دانست؟
به نظر من، نقش این افراد بسیار اساسی بوده است. باید با صراحت بگویم که اگر هانری کربن نبود، علامه طباطبایی به این میزان در سطح جهانی شناخته نمی‌شد. کربن با حضور در محضر علامه و گفت‌وگو با ایشان، با جهانی از اندیشه و معرفت مواجه شد و توانست بخشی از این ظرفیت را به فضای فکری غرب منتقل کند.
البته نباید نقش دیگر شخصیت‌ها را نادیده گرفت. سیدحسین نصر، داریوش شایگان، ویلیام چیتیک و آنه‌ماری شیمل نیز در معرفی اندیشه‌های علامه طباطبایی و فلسفه اسلامی به مخاطبان جهانی نقش مهمی ایفا کردند. شهید مطهری نیز در داخل ایران در تبیین و گسترش اندیشه‌های علامه سهمی بسیار ارزشمند داشت.
نکته مهم این است که علامه طباطبایی صرفاً در یک محیط بسته به تولید اندیشه نمی‌پرداخت؛ بلکه به اهمیت ارتباط با جهان جدید و شناخت اندیشه‌های غربی توجه داشت. سیدحسین نصر خاطره‌ای نقل می‌کند که وقتی قصد خروج از ایران را داشت، علامه به او فرمود اگر تو بروی، دیگر پنجره و دریچه‌ای برای شناخت غرب نخواهم داشت.
این سخن بسیار معنادار است. علامه شیفته غرب نبود؛ بلکه می‌خواست آن را بشناسد و با آن وارد گفت‌وگو شود. همین روحیه مواجهه مستقیم و گفت‌وگوی علمی بود که زمینه شکل‌گیری آثاری همچون «اصول فلسفه و روش رئالیسم» را فراهم کرد؛ اثری که در آن مواجهه‌ای جدی با مبانی فلسفی جدید صورت گرفته است.
بنابراین، تجربه علامه نشان می‌دهد که برای جهانی‌شدن یک اندیشه، صرفاً داشتن محتوای عمیق کافی نیست؛ بلکه باید افرادی وجود داشته باشند که بتوانند آن اندیشه را بشناسند، با آن ارتباط برقرار کنند و ظرفیت‌هایش را به زبان و قالب قابل فهم برای مخاطب جهانی منتقل سازند.
با این توضیحات، آیا می‌توان گفت مسئله اصلی ما در عرصه بین‌المللی، بیش از آنکه فقدان اندیشه باشد، ضعف در فرآوری و عرضه اندیشه است؟ شما از تعبیر «خام‌فروشی اندیشه» استفاده کرده‌اید؛ مقصودتان از این تعبیر چیست؟
دقیقاً همین‌طور است. من معتقدم ما در حوزه علوم انسانی و معارف دینی نیز به نوعی خام‌فروشی گرفتار شده‌ایم. همان‌گونه که ممکن است کشوری منابع طبیعی فراوانی داشته باشد، اما به دلیل نداشتن صنعت فرآوری نتواند از آن‌ها ارزش افزوده ایجاد کند، ما نیز اندیشه‌های ارزشمندی در اختیار داریم، اما در تبدیل آن‌ها به نظریه‌ها و محصولات فکری قابل عرضه در جهان با ضعف مواجه هستیم.
برای مثال، در یک کشور ممکن است دامداری گسترده‌ای وجود داشته باشد، اما صنعت پیشرفته لبنیات در کشور دیگری شکل بگیرد. تفاوت این دو در میزان منابع اولیه نیست؛ بلکه در توانایی فرآوری و تبدیل مواد خام به محصولات متنوع و ارزشمند است.
در حوزه اندیشه نیز همین مسئله وجود دارد. ما گاهی یک نظریه یا ایده ارزشمند تولید می‌کنیم، اما نمی‌توانیم آن را به یک بسته معرفتی کامل تبدیل کنیم. نظریه باید مراحل مختلفی را طی کند تا قابلیت عرضه و اثرگذاری پیدا کند.
در کارگاه‌هایی که درباره نظریه‌پردازی برگزار کرده‌ام، بر چهار مرحله تأکید داشته‌ام: نخست، تشخیص مسئله؛ دوم، توصیف مسئله؛ سوم، تحلیل مسئله و چهارم، تجویز و ارائه راه‌حل. متأسفانه در نظام علمی ما گاهی از مرحله تشخیص و توصیف عبور می‌کنیم و عمدتاً بر تحلیل متمرکز می‌شویم؛ در حالی که نظریه‌ای که نتواند راه‌حل و افق عملی ارائه دهد، به یک بسته کامل و اثرگذار تبدیل نمی‌شود.
بنابراین، باید از تولید اندیشه خام عبور کنیم و به سمت نظریه‌پردازی نظام‌مند، فرآوری معرفتی و عرضه مؤثر جهانی حرکت کنیم. تجربه علامه طباطبایی نشان می‌دهد که اندیشه عمیق، زمانی می‌تواند در جهان اثرگذار شود که امکان ارتباط و انتقال آن نیز فراهم باشد.
یکی از مشکلات فعالیت‌های فرهنگی و تبلیغی در خارج از کشور، استفاده از همان ادبیات و شیوه‌های رایج در فضای داخلی است. آیا برای معرفی اندیشه اسلامی به مخاطبان جهانی، باید زبان و روش متفاوتی به کار گرفت؟
قطعاً. یکی از اشتباهات اساسی ما این است که تصور می‌کنیم چون به یک حقیقت معرفتی باور داریم، باید آن را در همه محیط‌ها با همان زبان و همان قالبی که در داخل کشور عرضه می‌کنیم، ارائه دهیم. در حالی که چنین تصوری درست نیست.
ما معتقدیم مکتب اهل‌بیت(ع) ظرفیت جهانی دارد و آموزه‌های آن می‌تواند برای همه انسان‌ها پیام و راه‌حل داشته باشد؛ اما باید میان خاستگاه معرفتی یک اندیشه و شیوه انتقال آن تفاوت قائل شویم. ممکن است خاستگاه معرفتی ما کاملاً برخاسته از مکتب اهل‌بیت(ع) باشد، اما ابزارها، زبان و قالب معرفی آن باید متناسب با مخاطب تغییر کند.
برای مثال، زبانی که با آن درباره حجاب، معاد یا مسائل اعتقادی با یک جوان شیعه در ایران گفت‌وگو می‌کنیم، لزوماً برای گفت‌وگو با یک دانشگاهی در چین، هند یا یک جامعه غیرمسلمان کارآمد نیست. این به معنای تغییر حقیقت یا عدول از مبانی نیست؛ بلکه به معنای شناخت مخاطب و انتخاب زبان درست برای انتقال حقیقت است.
من بارها تأکید کرده‌ام که اگر می‌خواهیم درباره موضوعی مانند علم و دین کتاب بنویسیم، باید ببینیم متفکرانی همچون ایان باربور چگونه مسئله را طرح و تحلیل می‌کنند. ما معمولاً از تعریف لغوی و اصطلاحی علم و دین آغاز می‌کنیم و سپس نظریه‌ها و ادله را به ترتیب می‌آوریم؛ اما باید از خود بپرسیم آیا این شیوه برای مخاطب جهانی جذاب و قابل فهم است؟
بنابراین، مسئله فقط ترجمه یک کتاب به زبان انگلیسی یا عربی نیست. گاهی اثری به زبان دیگری ترجمه می‌شود، اما همچنان برای مخاطب خارجی قابل فهم نیست؛ زیرا ساختار ارائه، صورت‌بندی مسئله و زبان گفت‌وگو متناسب با فضای فکری او طراحی نشده است.
شما بر ضرورت شناخت مستقیم فرهنگ‌ها و تمدن‌های دیگر تأکید دارید. این شناخت چه نقشی در موفقیت گفت‌وگوهای بین‌فرهنگی و فعالیت‌های علمی و فرهنگی در خارج از کشور دارد؟
شناخت مستقیم، یکی از مهم‌ترین پیش‌نیازهای گفت‌وگوی مؤثر است. نمی‌توان پشت آینه‌های محدب و مقعر نشست و درباره غرب، شرق یا هر تمدن دیگری داوری کرد. اگر می‌خواهیم با یک جامعه وارد گفت‌وگو شویم، ابتدا باید بدانیم آن جامعه چه مسائلی دارد، چه پرسش‌هایی برایش اهمیت دارد، چه تجربه تاریخی‌ای پشت سر گذاشته و با چه زبان و مفاهیمی جهان را فهم می‌کند.
در این زمینه خاطره‌ای دارم. فردی به کشوری سفر کرده بود و در بازدید از یک دانشگاه، خطاب به استادان آنجا گفته بود: «ما برای همه پرسش‌های شما پاسخ داریم. یکی از استادان با تعجب از او پرسیده بود: «شما از کجا می‌دانید پرسش‌های ما چیست که از هم‌اکنون برای آن‌ها پاسخ آماده کرده‌اید؟
این خاطره به‌خوبی نشان می‌دهد که ما گاهی پیش از شناخت مسئله مخاطب، برای او پاسخ آماده می‌کنیم. در حالی که همان‌گونه که پزشک ابتدا باید بیماری را تشخیص دهد و سپس دارو تجویز کند، ما نیز ابتدا باید مسائل و نیازهای فکری جامعه مخاطب را بشناسیم.
اگر می‌خواهیم با غرب، چین، هند، کره، استرالیا، روسیه یا آمریکای لاتین گفت‌وگو کنیم، باید با جهان فکری آن‌ها آشنا باشیم. نمی‌توان بدون شناخت این جوامع، صرفاً با تکیه بر دانسته‌ها و قالب‌های داخلی، انتظار تأثیرگذاری جهانی داشت.
در واقع، گفت‌وگوی بین‌فرهنگی زمانی شکل می‌گیرد که دو طرف بتوانند مسئله یکدیگر را بفهمند و درباره آن سخن بگویند. ما باید از مرحله سخن گفتن برای خودمان عبور کنیم و به مرحله‌ای برسیم که دیگران نیز بتوانند مقصود ما را درک کنند.
در مقاله خود به تجربه شهید صدر نیز اشاره کرده‌اید. چه ویژگی‌ای در شیوه بیان و نگارش ایشان وجود داشت که حتی مخاطبان دارای گرایش‌های فکری و مذهبی متفاوت می‌توانستند با آثار او ارتباط برقرار کنند؟
شهید صدر و علامه طباطبایی از این جهت الگوهای بسیار مهمی هستند. این دو شخصیت از خاستگاه معرفتی مکتب شیعه سخن می‌گفتند، اما شیوه بیان و صورت‌بندی اندیشه‌هایشان به‌گونه‌ای بود که حتی مخاطب متفاوت یا رقیب فکری نیز می‌توانست با آثارشان ارتباط برقرار کند.
برای نمونه، شهید صدر درباره مسئله فدک کتاب می‌نویسد؛ موضوعی که از حساس‌ترین و چالش‌برانگیزترین مسائل تاریخی و مذهبی است. با این حال، این اثر در برخی محافل دانشگاهی اهل‌سنت نیز مورد توجه قرار می‌گیرد. پرسش این است که چگونه چنین اتفاقی رخ می‌دهد؟ آیا شهید صدر بخشی از حقیقت را بیان نکرده است؟ قطعاً چنین نیست. او دیدگاه خود را بیان می‌کند، اما به‌گونه‌ای می‌نویسد که مخاطب بتواند با استدلال‌های او مواجه شود.
راشد الغنوشی نیز خاطره‌ای نقل می‌کند که بر اساس آن، آنان آثار شهید صدر را مطالعه می‌کردند، بدون آنکه احساس کنند نویسنده صرفاً برای یک گروه مذهبی خاص می‌نویسد. این نکته بسیار مهم است؛ هنر یک متفکر آن است که مخاطب پیش از آنکه به هویت مذهبی و تعلقات نویسنده توجه کند، بتواند با اندیشه او ارتباط برقرار کند.
در واقع، ما باید بتوانیم میان اصالت معرفتی و قدرت ارتباطی جمع کنیم. لازم نیست برای جهانی‌شدن از مبانی خود دست برداریم؛ بلکه باید بتوانیم مبانی خود را در قالبی عرضه کنیم که مخاطب با آن ارتباط برقرار کند.
در این زمینه باید به تعبیر قرآنی «لِیَفْقَهُوا قَوْلِی» توجه کنیم. حضرت موسی(ع) از خداوند نمی‌خواهد که صرفاً سخنش شنیده شود، بلکه می‌خواهد سخنش فهمیده شود. این همان مسئله‌ای است که در ارتباطات علمی و فرهنگی بین‌المللی باید به آن توجه کنیم: چگونه سخن بگوییم که مخاطب واقعاً مقصود ما را بفهمد؟
با توجه به تجربه فعالیت‌های فرهنگی و علمی در عرصه بین‌الملل، به نظر شما رایزنی‌های فرهنگی و نهادهای فعال در خارج از کشور چه نقشی در معرفی سرمایه‌های فکری ایران و جهان تشیع دارند؟ آیا مأموریت آن‌ها باید از فعالیت‌های متعارف تبلیغی فراتر برود؟
به اعتقاد من، معرفی سرمایه‌های فکری و معرفتی ایران و جهان اسلام باید یکی از محورهای جدی فعالیت‌های فرهنگی در خارج از کشور باشد. البته این کار صرفاً با برگزاری چند همایش، نمایشگاه کتاب یا نشست مناسبتی محقق نمی‌شود. ما باید از فعالیت‌های مقطعی و صرفاً رویدادمحور عبور کنیم و به سمت ایجاد ارتباطات علمی پایدار برویم.
یکی از درس‌های تجربه علامه طباطبایی همین است که اثرگذاری جهانی نیازمند ارتباط مستمر با محافل فکری و دانشگاهی است. اگر اندیشه‌ای قرار است در جهان شناخته شود، باید وارد چرخه گفت‌وگو، نقد، ترجمه، پژوهش و ارجاع علمی شود.
رایزنی‌های فرهنگی می‌توانند در این مسیر نقش مهمی داشته باشند؛ از جمله با شناسایی دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی معتبر، شناخت استادان و پژوهشگران علاقه‌مند، فراهم کردن زمینه ترجمه آثار، معرفی ظرفیت‌های علمی ایران و ایجاد ارتباط میان اندیشمندان داخلی و خارجی.
البته نکته مهم آن است که فعالیت فرهنگی باید بر اساس شناخت واقعی جامعه میزبان طراحی شود. نمی‌توان برای همه کشورها یک نسخه واحد پیچید. هر جامعه‌ای اقتضائات فرهنگی، تاریخی، دینی و دانشگاهی خود را دارد. بنابراین، نخست باید این اقتضائات را شناخت و سپس متناسب با آن‌ها برنامه‌ریزی کرد.
در نهایت، هدف باید این باشد که اندیشه اسلامی از یک موضوع صرفاً تبلیغی به یک موضوع جدی در فضای علمی و فکری جوامع دیگر تبدیل شود؛ به‌گونه‌ای که پژوهشگران آن کشورها نه فقط برای آشنایی عمومی، بلکه برای پاسخ به پرسش‌های علمی خود نیز به آثار متفکران ما مراجعه کنند.
با توجه به تنوع فرهنگی و دینی در کشورهای جنوب شرق آسیا، از جمله اندونزی، چه ظرفیتی برای گفت‌وگو و معرفی اندیشه اسلامی در چنین محیط‌هایی وجود دارد؟ آیا می‌توان از تجربه جهانی‌شدن اندیشه علامه طباطبایی برای طراحی این نوع تعاملات بهره گرفت؟
به نظر من، اصل اساسی در مواجهه با جوامع متنوع فرهنگی و دینی این است که از پیش‌فرض‌های یکسان‌ساز فاصله بگیریم. هر جامعه‌ای مسائل و حساسیت‌های خاص خود را دارد و نمی‌توان بدون شناخت آن‌ها، یک الگوی ثابت برای گفت‌وگو طراحی کرد.
تجربه علامه طباطبایی به ما می‌آموزد که برای معرفی یک مکتب فکری باید هم بر اصالت معرفتی خود تکیه کنیم و هم ظرفیت‌های فکری مخاطب را بشناسیم. در چنین شرایطی، گفت‌وگو نباید صرفاً به معرفی یک‌طرفه باورها محدود شود؛ بلکه باید به تبادل پرسش‌ها، تجربه‌ها و دیدگاه‌ها بینجامد.
در جوامعی که دارای تنوع دینی و فرهنگی هستند، ظرفیت‌هایی همچون گفت‌وگوی ادیان، فلسفه تطبیقی، مطالعات اخلاقی، نسبت علم و دین، مسائل خانواده، عدالت، معنویت و محیط زیست می‌توانند زمینه‌های مناسبی برای تعامل علمی و فرهنگی باشند، البته انتخاب هر یک از این موضوعات باید بر اساس شناخت نیازها و اولویت‌های جامعه میزبان صورت گیرد.
نکته مهم این است که ما نباید تصور کنیم صرفاً با بیان اینکه مکتب اهل‌بیت(ع) دارای معارف عمیق و ارزشمند است، مخاطب جهانی خودبه‌خود به آن علاقه‌مند می‌شود. باید نشان دهیم این معارف چگونه می‌توانند با مسائل واقعی انسان معاصر ارتباط برقرار کنند و چه افقی برای فهم بهتر زندگی و جهان پیش روی او می‌گشایند.
یکی از شاخص‌های مهم اثرگذاری علمی در جهان امروز، میزان ارجاع به آثار و نظریات یک متفکر است. شما میان «رفرنس» و «سایتیشن» تفاوت قائل شده‌اید. چرا این تمایز برای ارزیابی جایگاه جهانی اندیشمندان اهمیت دارد؟
این تمایز بسیار مهم است. در نظام پژوهشی ما معمولاً به تعداد منابعی که یک پژوهشگر در مقاله یا کتاب خود استفاده کرده توجه زیادی می‌شود؛ اما آنچه در نظام علمی جهانی اهمیت ویژه‌ای دارد، میزان ارجاع دیگران به اثر و نظریه شماست.
به عبارت دیگر، صرفاً اینکه شما به آثار دیگران ارجاع بدهید، نشان‌دهنده اثرگذاری علمی شما نیست؛ بلکه باید ببینیم دیگران تا چه اندازه به آثار شما مراجعه می‌کنند و از نظریاتتان بهره می‌گیرند. این همان تفاوت میان رفرنس و سایتیشن است.
اگر بخواهیم جایگاه جهانی یک متفکر را ارزیابی کنیم، باید بررسی کنیم که آثار او در چه پایگاه‌هایی نمایه شده‌اند، چه میزان مورد استناد قرار گرفته‌اند، چه پژوهشگرانی به آن‌ها ارجاع داده‌اند و در چه شبکه‌های علمی حضور دارند.
البته این شاخص‌ها به‌تنهایی تمام ابعاد ارزش علمی یک اندیشه را نشان نمی‌دهند، اما در فضای دانشگاهی معاصر از اهمیت زیادی برخوردارند. ما باید به‌جای آنکه فقط در پی افزایش تعداد منابع مورد استفاده در پژوهش‌ها باشیم، به دنبال تولید آثاری باشیم که دیگران نیز ناگزیر به مراجعه و استناد به آن‌ها شوند.
از این منظر، حضور در پایگاه‌های علمی معتبر، انتشار آثار در مجلات بین‌المللی و ایجاد ارتباط با شبکه‌های پژوهشی جهانی اهمیت پیدا می‌کند. اگر می‌خواهیم اندیشمندان ما در سطح بین‌المللی دیده شوند، باید برای حضور علمی مؤثر آنان در این فضاها برنامه‌ریزی کنیم.
در پایان، اگر بخواهید تجربه علامه طباطبایی را به‌عنوان الگویی برای نسل جدید پژوهشگران، استادان حوزه و دانشگاه و فعالان عرصه دیپلماسی فرهنگی معرفی کنید، مهم‌ترین درس این تجربه چیست؟
به نظر من، نخستین درس علامه طباطبایی این است که باید برای خدا کار کرد، نه برای سازمان‌ها، افراد یا شهرت شخصی. علامه از پشتوانه‌های گسترده رسانه‌ای و تبلیغاتی برخوردار نبود؛ اما با اخلاص، عمق علمی و توکل به خداوند توانست اثری ماندگار بر جای بگذارد.
درس دوم، اهمیت گفت‌وگو و مواجهه مستقیم با جهان است. علامه می‌دانست که برای شناخت غرب باید با آن ارتباط برقرار کرد و نمی‌توان صرفاً از پشت تصورات و برداشت‌های پیشینی درباره آن سخن گفت.
درس سوم، توجه به نحوه عرضه اندیشه است. ما باید بتوانیم معارف خود را به زبان و قالبی ارائه کنیم که مخاطب جهانی آن را بفهمد و بتواند با آن وارد گفت‌وگو شود. حقیقت معرفتی نباید قربانی شیوه عرضه شود؛ بلکه باید با انتخاب روش درست، امکان فهم و ارتباط آن را افزایش دهیم.
و درس چهارم، ضرورت تبدیل اندیشه به یک جریان زنده علمی است. اندیشه‌ای که فقط در کتابخانه‌ها و آرشیوها باقی بماند، هرچند عمیق و ارزشمند باشد، نمی‌تواند به اندازه ظرفیت خود در جهان اثر بگذارد.
امروز حوزه‌های علمیه و دانشگاه‌های ما امکانات، مؤسسات و نیروی انسانی فراوانی در اختیار دارند. پرسش این است که چرا با وجود این امکانات، هنوز نتوانسته‌ایم به اندازه ظرفیت فکری خود در جهان اثرگذار باشیم؟ پاسخ را باید در کیفیت نظریه‌پردازی، شناخت مخاطب، قدرت ارتباطی، فرآوری اندیشه و حضور در شبکه‌های علمی جست‌وجو کنیم.
علامه طباطبایی به ما نشان داد که می‌توان از یک محیط محدود علمی برخاست و به یک متفکر اثرگذار در سطح جهانی تبدیل شد. اکنون وظیفه ما این است که این تجربه را به یک الگوی پایدار برای معرفی دیگر اندیشمندان و میراث معرفتی جهان اسلام تبدیل کنیم.
۲۱۶۲۱۶
کد مطلب 2300409
-
علامه طباطبایی می‌دانست که برای شناخت غرب باید با آن ارتباط برقرار کرد/ متفکر اثرگذار جهانی
-
بازتعریف مفهوم قدرت و امنیت جدید در نشست شنژن/ معامله ترامپ؛ نظم لیبرالی در برابر همنوایی روسیه و چین/ امنیت اروپا قابل معامله خواهد بود
-
تجلیل عارف از ۶ دهه خردورزی داوری اردکانی؛ او توسعه را پیش از اقتصاد، مسئله‌ای فرهنگی می داند/ تلاش بزرگ داوری اردکانی پیوند فلسفه با مسائل جامعه است