دفن شبانه حضرت فاطمه زهرا(س)، پنهان ماندن محل مزار ایشان و گزارش‌های تاریخی درباره حوادث پس از رحلت پیامبر اکرم(ص)، از مهم‌ترین موضوعاتی هستند که شهادت دختر پیامبر را به یکی از بحث‌برانگیزترین مقاطع تاریخ صدر اسلام تبدیل کرده‌اند؛ موضوعی که علاوه بر منابع شیعه، ردپای آن را می‌توان در شماری از منابع تاریخی و حدیثی اهل سنت نیز دنبال کرد.
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، رحلت پیامبر اسلام(ص) تنها پایان دوران نبوت نبود؛ بلکه آغاز دوره‌ای از تحولات سیاسی و اجتماعی در جامعه اسلامی شد. در این میان، زندگی حضرت فاطمه زهرا(س)، دختر پیامبر اکرم(ص) و همسر امیرالمؤمنین علی(ع)، پس از رحلت پدر با حوادث تلخی همراه شد؛ حوادثی که در اعتقاد شیعه، سرانجام به شهادت آن بانوی بزرگ اسلام انجامید.
بنابر روایت دانشجو، دفن شبانه، اختلاف در گزارش‌های مربوط به روزهای پایانی عمر، روایت‌های مربوط به هجوم به خانه اهل‌بیت(ع) و گزارش‌هایی درباره شهادت حضرت محسن(ع)، از جمله موضوعاتی هستند که در بررسی تاریخی پایان زندگی حضرت زهرا(س) اهمیت ویژه‌ای دارند.
دفن شبانه حضرت زهرا(س)؛ روایتی که در صحیح بخاری نیز آمده است
یکی از مهم‌ترین گزارش‌های تاریخی درباره روزهای پایانی زندگی حضرت فاطمه زهرا(س)، موضوع دفن شبانه ایشان است؛ مسئله‌ای که در منابع معتبر حدیثی اهل سنت نیز بازتاب یافته است.
در کتاب «صحیح بخاری»، روایتی از عایشه نقل شده که بر اساس آن، حضرت فاطمه(س) پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) از ابوبکر ناراضی بودند و تا زمان وفات با او سخن نگفتند. در ادامه همین روایت آمده است که امیرالمؤمنین علی(ع) پیکر حضرت را شبانه به خاک سپرد و ابوبکر را از مراسم دفن مطلع نکرد.
این گزارش از آن جهت اهمیت دارد که موضوع دفن شبانه و عدم اطلاع خلیفه وقت از مراسم تشییع، تنها در منابع شیعی مطرح نشده است.
از سوی دیگر، مشخص نبودن محل دقیق مزار حضرت زهرا(س) نیز همچنان یکی از مسائل تاریخی مورد توجه پژوهشگران است. درباره محل دفن ایشان دیدگاه‌های مختلفی وجود دارد و قبر مطهر حضرت تاکنون به‌طور قطعی شناسایی نشده است.
روایت منابع اهل سنت از تهدید به آتش زدن خانه حضرت زهرا(س)
برای بررسی حوادث منتهی به شهادت حضرت زهرا(س)، باید به گزارش‌های تاریخی درباره وقایع پس از رحلت پیامبر(ص) و مسئله بیعت نیز توجه کرد.
ابن ابی‌شیبه در کتاب «المصنف»، روایتی از اسلم، از همراهان عمر بن خطاب، نقل می‌کند که بر اساس آن، عمر به خانه حضرت فاطمه(س) رفت و تهدید کرد در صورتی که افرادی که در آنجا اجتماع کرده‌اند بار دیگر گرد هم آیند، دستور خواهد داد خانه را بر سر آنان آتش بزنند.
در ادامه این گزارش آمده است که پس از خروج عمر، حضرت فاطمه(س) از این تهدید به حاضران خبر داد و تأکید کرد که او بر سوگند خود عمل خواهد کرد.
بلاذری نیز در کتاب «انساب الاشراف» گزارشی درباره حرکت عمر به سوی خانه علی(ع) با مشعل آتش نقل کرده است. در این روایت، حضرت فاطمه(س) با او روبه‌رو می‌شوند و نسبت به آتش زدن خانه اعتراض می‌کنند.
همچنین ابن قتیبه دینوری در کتاب «الامامة و السیاسة» گزارشی درباره تهدید به آتش کشیدن خانه و حوادث پس از آن آورده است.
این گزارش‌ها از جمله مستنداتی هستند که در بررسی اختلافات و تنش‌های سیاسی پس از رحلت پیامبر(ص) مورد استناد قرار می‌گیرند؛ هرچند درباره اعتبار برخی جزئیات و ارزیابی سندی و تاریخی این نقل‌ها میان پژوهشگران اختلاف نظر وجود دارد.
از شهادت حضرت محسن(ع) تا شهادت حضرت زهرا(س) در منابع تاریخی
در منابع روایی شیعه، حضرت فاطمه زهرا(س) به‌عنوان بانویی شهیده معرفی شده‌اند. یکی از مستندات مهم در این زمینه، روایتی است که محمد بن یعقوب کلینی در کتاب «الکافی» از امام صادق(ع) نقل کرده است:
«إِنَّ فَاطِمَةَ صِدِّیقَةٌ شَهِیدَةٌ»
این عبارت به معنای آن است که حضرت فاطمه(س) بانویی بسیار راست‌گو و شهیده هستند و در اعتقادات شیعه از مستندات مهم شهادت ایشان به شمار می‌رود.
در کنار منابع شیعی، شماری از آثار تاریخی و رجالی اهل سنت نیز گزارش‌هایی درباره آسیب دیدن حضرت زهرا(س) و سقط جنین ایشان نقل کرده‌اند.
شهرستانی در کتاب «الملل و النحل»، ضمن نقل دیدگاه ابراهیم نظام، متکلم معتزلی، گزارشی درباره ضربه به شکم حضرت فاطمه(س) و سقط جنین ایشان آورده است.
ذهبی نیز در کتاب «میزان الاعتدال»، در شرح حال ابن ابی‌دارم کوفی، به روایتی اشاره می‌کند که در اواخر عمر او درباره ضربه زدن به حضرت فاطمه(س) و سقط محسن نزد وی خوانده شده است.
همچنین حموینی شافعی در کتاب «فرائد السمطین»، روایتی منسوب به پیامبر اکرم(ص) درباره مصائب آینده حضرت زهرا(س) نقل می‌کند که در آن به شکسته شدن پهلو و سقط جنین اشاره شده است.
در کنار این گزارش‌های تاریخی و روایی، رهبر انقلاب اسلامی نیز در بیانات ۱۵ بهمن ۱۳۹۹، در ارتباط تصویری با مداحان اهل‌بیت(ع)، به شهادت حضرت محسن(ع) و حضرت فاطمه زهرا(س) اشاره کردند و فرمودند:
«بعد هم تربیت این چهار فرزند بی‌نظیر در دوران تاریخ، بعد هم دادن اوّلین قربانی بعد از رحلت پیغمبر، محسن، و در نهایت شهادت خود او چند ماه بعد از پیغمبر.
این زندگی کوتاه هیجده‌ساله یا اندکی بیشترِ این بزرگوار یک چنین ماجرایی دارد که ماجرای مهمّی است.»
اختلاف ۷۵ و ۹۵ روز؛ دو روایت مشهور درباره تاریخ شهادت حضرت زهرا(س)
یکی از موضوعات مهم در بررسی روزهای پایانی زندگی حضرت فاطمه زهرا(س)، اختلاف گزارش‌های تاریخی درباره فاصله زمانی رحلت پیامبر اکرم(ص) تا وفات ایشان است.
در منابع تاریخی و روایی، فاصله این دو واقعه به شکل‌های متفاوتی نقل شده است. برخی گزارش‌ها از چهل روز، برخی از هفتاد و پنج روز و برخی دیگر از نود و پنج روز سخن می‌گویند. در شماری از منابع نیز فاصله شش ماه و اقوال دیگری ذکر شده است.
با این حال، در میان شیعیان دو روایت ۷۵ روز و ۹۵ روز شهرت بیشتری دارد و همین مسئله موجب شده است که دو ایام فاطمیه برای بزرگداشت شهادت حضرت زهرا(س) در نظر گرفته شود.
بر اساس روایت ۷۵ روز، تاریخ شهادت در سیزدهم جمادی‌الاول و بر اساس روایت ۹۵ روز، در سوم جمادی‌الثانی قرار می‌گیرد.
روایت ۹۵ روز در کتاب «دلائل الامامة» نیز با نقل وفات حضرت زهرا(س) در سوم جمادی‌الثانی سال یازدهم هجری گزارش شده است.
از سوی دیگر، در کتاب «الکافی» روایتی از امام صادق(ع) نقل شده که فاصله رحلت پیامبر اکرم(ص) تا وفات حضرت فاطمه(س) را ۷۵ روز بیان می‌کند.
احتمال تفاوت نسخه‌های تاریخی در اختلاف تاریخ شهادت
یکی از توضیحاتی که برای اختلاف میان دو عدد ۷۵ و ۹۵ روز مطرح شده، احتمال اشتباه در خواندن نسخه‌های خطی و تفاوت در ثبت اعداد است.
در نسخه‌های قدیمی که فاقد نقطه‌گذاری و نشانه‌گذاری کامل بوده‌اند، احتمال بروز اختلاف در خواندن برخی واژه‌ها و اعداد وجود داشته است. بر همین اساس، برخی پژوهشگران احتمال داده‌اند که تفاوت میان دو گزارش ۷۵ و ۹۵ روز بتواند به اختلاف نسخه‌های روایی مربوط باشد.
البته این احتمال به‌تنهایی نمی‌تواند علت قطعی اختلاف تاریخی را مشخص کند و برای داوری دقیق‌تر باید سندها، متن روایت‌ها و نسخه‌های مختلف منابع مورد بررسی قرار گیرند.
آنچه روشن است، رحلت پیامبر اکرم(ص)، حوادث پس از آن و پایان زندگی حضرت فاطمه زهرا(س)، از مهم‌ترین و تأثیرگذارترین مقاطع تاریخ صدر اسلام هستند؛ مقطعی که گزارش‌های متفاوت تاریخی و روایی درباره آن، همچنان موضوع پژوهش و بررسی محققان تاریخ اسلام است.
کد مطلب 2301660
-
رازهای تاریخی شهادت حضرت زهرا(س)؛ از دفن شبانه تا اختلاف بر سر روز شهادت
-
استاد انصاریان: قرآن شفابخش بیماری‌های پنهان قلب و جان انسان است
-
سیره پیامبر(ص) برای مقابله با نفاق در عصر شبکه‌های اجتماعی
-
حضرت زهرا(س) فراتر از روزهای شهادت؛ روایت زنی که در متن تاریخ ایستاد