قرآن کریم حتی در سخت‌ترین شرایط جنگی نیز اجازه نمی‌دهد دفاع از حق بهانه‌ای برای ظلم و تجاوز شود. آیه ۱۹۰ سوره بقره با فرمان «با کسانی که با شما می‌جنگند، مقابله کنید» در کنار هشدار صریح «از حد تجاوز نکنید»، یکی از مهم‌ترین اصول اخلاقی جنگ را ترسیم می‌کند؛ اصلی که نشان می‌دهد در منطق قرآن، مقابله با دشمن مجاز است، اما هیچ پیروزی‌ای ارزش زیر پا گذاشتن عدالت و حدود الهی را ندارد.
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، آیات ۱۸۷ تا ۱۹۰ سوره بقره، ضمن بیان احکام روزه و اعتکاف، به حقوق مالی مردم، نظم اجتماعی و اصول دفاع در برابر دشمن می‌پردازند و تصویری از پیوند عبادت، اخلاق و مسئولیت اجتماعی در اسلام ارائه می‌کنند.
از احکام روزه تا مرزهای اخلاقی زندگی اجتماعی
بنابر روایت فارس، آیات ۱۸۷ تا ۱۹۰ سوره بقره، مجموعه‌ای از احکام و دستورهای الهی را در حوزه زندگی فردی و اجتماعی بیان می‌کنند. در این آیات، ابتدا درباره برخی محدودیت‌های روزه و زمان خوردن و آشامیدن سخن گفته می‌شود، سپس موضوع حقوق مالی مردم، نشانه‌های زمانی ماه و در نهایت جهاد و مقابله با متجاوزان مطرح می‌شود.
این ترتیب نشان می‌دهد که آموزه‌های قرآن تنها به عبادت‌های فردی محدود نیستند، بلکه تنظیم روابط اجتماعی، رعایت حقوق دیگران و مسئولیت جامعه در برابر ظلم و تجاوز را نیز در بر می‌گیرند.
شب‌های ماه رمضان؛ زمانی که محدودیت روزه برداشته می‌شود
آیه ۱۸۷ سوره بقره با این عبارت آغاز می‌شود: «أُحِلَّ لَکُمْ لَیْلَةَ الصِّیَامِ الرَّفَثُ إِلَیٰ نِسَائِکُمْ»؛ در شب‌های روزه، آمیزش با همسرانتان برای شما حلال شده است.
این آیه به یکی از احکام روزه اشاره دارد و روشن می‌کند که ممنوعیت رابطه زناشویی مخصوص ساعات روزه‌داری است و با فرارسیدن شب، این محدودیت برداشته می‌شود.
قرآن در ادامه از تعبیر زیبای «هُنَّ لِبَاسٌ لَکُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ» استفاده می‌کند؛ زنان لباس شما هستند و شما لباس آنان هستید. این تعبیر، افزون بر بیان پیوند زناشویی، نشان‌دهنده نزدیکی، آرامش‌بخشی، حمایت و پوشانندگی متقابل زن و شوهر است.
در ادامه آیه، خداوند از آگاهی خود نسبت به دشواری‌های انسان سخن می‌گوید: «عَلِمَ اللَّهُ أَنَّکُمْ کُنْتُمْ تَخْتَانُونَ أَنْفُسَکُمْ فَتَابَ عَلَیْکُمْ وَعَفَا عَنْکُمْ»؛ خدا می‌دانست که شما به خود خیانت می‌کردید، پس توبه شما را پذیرفت و از شما درگذشت.
علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، این بخش را ناظر به تغییر حکمی می‌داند که پیش‌تر محدودیت بیشتری برای روزه‌داران ایجاد می‌کرد. تشریع جدید با توجه به ظرفیت انسان، شرایط انجام تکالیف دینی را آسان‌تر کرد.
روزه؛ تمرین خویشتن‌داری و رعایت حدود الهی
بخش دیگری از آیه ۱۸۷ به زمان خوردن و آشامیدن در ماه رمضان اختصاص دارد: «وَکُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّیٰ یَتَبَیَّنَ لَکُمُ الْخَیْطُ الْأَبْیَضُ مِنَ الْخَیْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ»؛ بخورید و بیاشامید تا رشته سپید صبح از رشته سیاه شب برایتان آشکار شود.
این تعبیر به طلوع فجر و آغاز زمان روزه‌داری اشاره دارد. از این زمان، امساک واجب می‌شود و روزه‌دار باید تا فرارسیدن شب از خوردن، آشامیدن و دیگر مبطلات روزه خودداری کند.
آیه در ادامه با این عبارت به پایان می‌رسد: «تِلْکَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَقْرَبُوهَا»؛ اینها حدود الهی است، پس به آنها نزدیک نشوید.
قرآن در این بخش تنها به تعیین زمان آغاز و پایان روزه بسنده نمی‌کند، بلکه بر ضرورت رعایت مرزهای الهی تأکید دارد. روزه تمرینی برای تقویت اراده و مهار خواسته‌های فردی است؛ انسانی که در برابر خواسته‌های حلال خود در ساعات روزه‌داری مقاومت می‌کند، باید در برابر گناه و حرام نیز توانایی خویشتن‌داری داشته باشد.
آیه ۱۸۷ همچنین حکم اعتکاف را بیان می‌کند و می‌فرماید روزه‌داران هنگام اعتکاف در مسجد نباید با همسران خود آمیزش کنند. این حکم نشان‌دهنده حرمت و شرایط ویژه اعتکاف است که رعایت آن ضرورت دارد.
قرآن تصاحب ناحق اموال مردم را ممنوع کرده است
آیه ۱۸۸ سوره بقره با یک دستور مهم درباره حقوق مالی مردم آغاز می‌شود: «وَلَا تَأْکُلُوا أَمْوَالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْبَاطِلِ»؛ اموال یکدیگر را به ناحق نخورید.
این فرمان نشان می‌دهد که آموزه‌های دینی تنها به عبادات فردی محدود نیستند و سلامت روابط اقتصادی و اجتماعی نیز جایگاه مهمی در تعالیم قرآن دارد.
در ادامه آیه، خداوند از پرداخت رشوه به حاکمان و صاحبان قدرت برای تصاحب بخشی از اموال مردم با آگاهی از گناه بودن این کار سخن می‌گوید: «وَتُدْلُوا بِهَا إِلَی الْحُکَّامِ».
بر اساس تفسیر المیزان، این آیه هرگونه استفاده از ابزارهای نامشروع برای دستیابی به اموال و حقوق دیگران را محکوم می‌کند. بنابراین، صدور یک حکم قضایی یا برخورداری از قدرت و نفوذ، به‌تنهایی نمی‌تواند مالکیت ناحق را به حق تبدیل کند.
پیام این آیه روشن است؛ حق مردم با رشوه، فریب، نفوذ و سوءاستفاده از قانون از بین نمی‌رود و هیچ‌کس مجاز نیست با ابزارهای نامشروع به حقوق دیگران دست‌اندازی کند.
هلال ماه؛ نشانه‌ای برای تنظیم عبادت و زندگی مردم
آیه ۱۸۹ سوره بقره به پرسشی درباره هلال‌های ماه پاسخ می‌دهد: «یَسْأَلُونَکَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِیَ مَوَاقِیتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ»؛ درباره هلال‌های ماه از تو می‌پرسند، بگو آنها وسیله تعیین اوقات برای مردم و حج هستند.
علامه طباطبایی در تفسیر المیزان توضیح می‌دهد که تغییر شکل ماه، نشانه‌ای طبیعی برای تشخیص زمان و تنظیم امور زندگی انسان‌هاست. مردم از طریق همین نشانه می‌توانند زمان عبادت‌ها، معاملات، مناسبت‌ها و اعمالی مانند حج را مشخص کنند.
در ادامه آیه، قرآن یکی از رسوم نادرست دوران جاهلیت درباره ورود به خانه‌ها از پشت آنها را رد می‌کند: «وَلَیْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُیُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا»؛ نیکی آن نیست که از پشت خانه‌ها وارد شوید.
قرآن سپس تقوا را معیار واقعی نیکوکاری معرفی می‌کند و به این ترتیب، میان دینداری حقیقی و خرافات و رسوم بی‌اساس تفاوت می‌گذارد.
فرمان قرآن به جنگ؛ دفاع در برابر متجاوزان بدون تعدی
آیه ۱۹۰ سوره بقره یکی از مهم‌ترین اصول قرآن درباره جنگ و دفاع را بیان می‌کند: «وَقَاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ الَّذِینَ یُقَاتِلُونَکُمْ وَلَا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَا یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ»؛ با کسانی که با شما می‌جنگند، در راه خدا بجنگید، اما از حد تجاوز نکنید؛ زیرا خداوند تجاوزگران را دوست ندارد.
این آیه مبنایی مهم برای شناخت نگاه قرآن به جنگ و دفاع است. فرمان مقابله متوجه کسانی است که در وضعیت جنگ و دشمنی با مسلمانان قرار دارند، اما در همان حال، مؤمنان از تجاوز و عبور از حدود الهی منع شده‌اند.
علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، بر اهمیت عبارت «فِی سَبِیلِ اللَّهِ» تأکید می‌کند. بر اساس این نگاه، جنگ در منطق قرآن نباید با هدف کشورگشایی، انتقام‌جویی شخصی یا دستیابی به منافع مادی صورت گیرد، بلکه باید در مسیر تحقق حق و مقابله با ظلم باشد.
همچنین علامه در تفسیر عبارت «الَّذِینَ یُقَاتِلُونَکُمْ» توضیح می‌دهد که منظور صرفاً کسانی نیستند که در همان لحظه به مسلمانان حمله می‌کنند، بلکه این تعبیر به مشرکان مکه در شرایط جنگ و دشمنی با مسلمانان نیز اشاره دارد.
بنابراین، آیه ۱۹۰ دو اصل اساسی را هم‌زمان مطرح می‌کند؛ نخست اینکه جامعه مؤمنان نباید در برابر تجاوز و دشمنی منفعل باشد و دوم اینکه حتی در میدان جنگ نیز نمی‌توان هر رفتاری را برای رسیدن به پیروزی توجیه کرد.
رعایت حدود الهی حتی در میدان جنگ
مجموع آیات ۱۸۷ تا ۱۹۰ سوره بقره، از احکام روزه و اعتکاف تا حقوق مالی مردم و اصول جنگ و دفاع، بر یک اصل مشترک تأکید دارند: زندگی مؤمنانه بدون رعایت حدود الهی معنا ندارد.
قرآن همان‌طور که از روزه‌دار می‌خواهد در برابر خواسته‌های خود خویشتن‌داری کند، از مردم می‌خواهد به حقوق مالی یکدیگر تجاوز نکنند و در برابر دشمن نیز با وجود ضرورت دفاع، از تعدی و ستم بپرهیزند.
بر این اساس، دفاع در برابر تجاوز نه‌تنها با عدالت منافاتی ندارد، بلکه بی‌تفاوتی در برابر ظلم نیز نمی‌تواند معیار رفتار جامعه مؤمنان باشد. با این حال، هیچ هدفی حتی پیروزی در جنگ، مجوز عبور از مرزهای اخلاقی و الهی نیست.
آیات ۱۸۷ تا ۱۹۰ سوره بقره در صفحه ۲۹ قرآن کریم قرار دارند. تلاوت و شنیدن این آیات، فرصتی برای تأمل در پیوند میان عبادت، رعایت حقوق مردم و مسئولیت دفاع از حق است.
کد مطلب 2301748
-
خط قرمز قرآن در میدان جنگ؛ بجنگید، اما از مرز عدالت عبور نکنید