پرچمها همیشه نشانهای از هویت، تاریخ و تعلق به یک سرزمین یا گروه هستند. در شاهنامه فردوسی نیز هر پهلوان و فرمانده درفش مخصوص به خود را دارد که با نقشهایی خاص از یکدیگر متمایز میشوند.
خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، مائده سادات مرویان حسینی: ایرانیها از زمان کوروش برای خود پرچمها و نشانهای ویژهای داشتند. در جاهای مختلف شاهنامه به پرچمها، سراپردهها و نشانهای خانوادگی شاهان و پهلوانان مختلف اشاره شده است؛ اما مهمترین آنها جایی است که سهراب برای ارزیابی سپاه ایران و پیدا کردن پدرش، از هجیر سؤالهایی میپرسد.
پرچم از گذشته تا امروز یکی از مهمترین نشانههای هویت ملتها و گروهها بوده است. هر کشور پرچم مخصوص خود را دارد و معمولاً رنگها، شکلها و نمادهای بهکاررفته در آن، بیانگر بخشی از تاریخ، فرهنگ، باورها و هویت آن سرزمین هستند. برای مثال، پرچم امروزی ایران از سه رنگ سبز، سفید و قرمز تشکیل شده است و نشان جمهوری اسلامی ایران نیز در مرکز آن قرار دارد. این رنگها در برداشتهای رایج، هرکدام معانی و مفاهیم خاصی دارند؛ سبز با سرسبزی و امید، سفید با صلح و پاکی و قرمز با شجاعت و فداکاری پیوند داده میشود.
این موضوع تنها به پرچم کشورها محدود نیست. گروهها، سازمانها و حتی خاندانهای مختلف نیز برای معرفی خود از نشانها و نمادهای ویژهای استفاده میکنند. در گذشته نیز شرایط به همین شکل بوده است. شاهان و پهلوانان برای مشخص کردن جایگاه و هویت خود، درفشهای مخصوصی داشتند که از روی رنگ و نقش آنها میشد صاحبشان را شناخت.
در شاهنامه فردوسی، این موضوع بهخوبی در داستان رستم و سهراب دیده میشود. فردوسی در جریان این داستان، از درفشها و سراپردههای مختلف سپاه ایران نام میبرد و با توصیف رنگها و نقشهای آنها، تصویری از نظم و ساختار سپاه آن دوران ارائه میدهد. برای درک بهتر اهمیت این نشانها، باید به ماجرایی برگردیم که سهراب برای پیدا کردن پدرش، به بررسی درفشهای سپاه ایران میپردازد.
شناسایی پهلوانان از روی درفشها
رستم در سفری به سمنگان با تهمینه، دختر شاه آن سرزمین، آشنا میشود و با او ازدواج میکند. اما چون رستم باید به ایران بازمیگشت، از تهمینه جدا میشود و نشانیای به او میدهد تا اگر فرزندشان دختر بود، آن را به بازویش ببندد و اگر پسر بود، به بازوی پسر. مدتی بعد، سهراب به دنیا میآید و نزد مادرش در سمنگان بزرگ میشود. تهمینه وقتی سهراب بزرگتر میشود، به او میگوید که پدرش رستم، پهلوان نامدار ایران است. سهراب که آرزوی دیدار پدرش را دارد، تصمیم میگیرد به ایران برود و او را پیدا کند. البته در ذهنش نقشهای بزرگتر هم دارد: میخواهد با کمک رستم، پادشاهی ایران و توران را به دست بیاورد.
سهراب، فرزند رستم و تهمینه، با سپاهی بزرگ به سوی ایران حرکت میکند. او از مادرش درباره پدرش چیزهایی شنیده و میداند که رستم پهلوانی بیهمتا و نامدار است. همچنین نشانههایی از او، از جمله ظاهر و ویژگیهای اسبش رخش، را میشناسد. سهراب با سپاهی از توران به سوی ایران حرکت میکند. در مسیر، به دژی میرسد که هجیر از آن محافظت میکند. میان آنها جنگ درمیگیرد و سهراب هجیر را شکست میدهد و اسیر میکند. پس از آن، سهراب به نزدیکی سپاه ایران میرسد و برای شناختن فرماندهان و پیدا کردن رستم، از هجیر کمک میگیرد.
وقتی سپاه سهراب به نزدیکی سپاه ایران میرسد، او تصمیم میگیرد پیش از آغاز جنگ، بزرگان و فرماندهان سپاه ایران را بشناسد. اینجاست که موضوع پرچمها و درفشها اهمیت پیدا میکند. سهراب میخواهد از طریق پرچمهایی که هر پهلوان در دست دارد، هویت افراد را بشناسد و پدرش را پیدا کند. چرا که در سپاههای شاهنامه، پرچم فقط یک تکه پارچه رنگی نیست؛ بلکه نشانه هویت، جایگاه، خاندان و فرماندهی پهلوانان است. هر پهلوان بزرگ، سراپرده و درفش مخصوص خود را دارد و از روی آن میتوان جایگاه او را در سپاه تشخیص داد.
سهراب از بلندی به سپاه ایران نگاه میکند و از هجیر، یکی از جنگاوران ایرانی که به اسارت او درآمده، میخواهد نام صاحبان سراپردهها و درفشها را برایش بگوید. او بیش از هر چیز به دنبال این است که هجیر پدرش را به او نشان دهد. سهراب پیش از پرسیدن درباره درفشها، از هجیر میخواهد که حقیقت را بگوید و چیزی را از او پنهان نکند:
سخن هرچه پرسم همه راستگوی
به کژی مکن رای و چاره مجوی
از ایران هر آنچت بپرسم بگوی
متاب از ره راستی هیچ روی
بدو گفت کز تو بپرسم همه
ز گردنکشان و ز شاه و رمه
همه نامداران آن مرز را
چو طوس و چو کاووس و گودرز را
ز بهرام و از رستم نامدار
ز هر کهات بپرسم به من برشمار
سهراب میگوید میخواهم نام تمام بزرگان و فرماندهان ایران را بدانم؛ از طوس و کاووس و گودرز گرفته تا بهرام و رستم. هرکدام را که دربارهشان پرسیدم، به من معرفی کن. سپس سهراب شروع به پرسیدن درباره سراپردهها و درفشهای سپاه ایران میکند.
سراپرده کیکاووس
سهراب ابتدا به سراپردهای بزرگ و رنگارنگ توجه میکند که در مرکز سپاه قرار دارد. او از هجیر درباره صاحب این سراپرده و درفش آن سؤال میکند:
سراپرده دیبه از رنگ رنگ
بدوی اندرون خیمههای پلنگ
به پیش اندرون بسته صد ژندهپیل
یکی مهد پیروزه برسان نیل
یکی برز خورشید پیکردرفش
سرش ماه زرین غلافش بنفش
به قلب سپاه اندرون جای کیست؟
ز گردان ایران ورا نام چیست؟
بدو گفت کان شاه ایران بود
به درگاه او پیل و شیران بود
سهراب از هجیر میپرسد آن سراپرده بزرگ و هفترنگ که درونش خیمههای پلنگی وجود دارد و صد فیل جنگی در مقابل آن بسته شدند، متعلق به کیست؟ در آنجا تختی فیروزهایرنگ دیده میشود و پرچمی با نقش خورشید، سرِ ماه طلایی و پوشش بنفش قرار دارد. هجیر پاسخ میدهد که این سراپرده متعلق به شاه ایران، کیکاووس است.

سهراب در ادامه نگاهش را به جناح راست سپاه میبرد و سراپردهای سیاه را میبیند که سواران و فیلهای زیادی در اطراف آن قرار دارند. او درباره صاحب این سراپرده سؤال میکند:
چنین گفت از آن پس که بر میمنه
سُوارست بسیار و پیل و بُنه
سراپردهای بر کشیده سیاه
زده گردش اندر ز هر سو سپاه
به گرد اندرون خیمه زاندازه بیش
پس پشت پیلان و بالاش پیش
زده پیش او پیل پیکردرفش
به دربر سُواران زرینه کفش
چُنین گفت کان طوس نوذر بود
درفشش کجاپیلپیکر بود
سهراب به پرچمی با نقش فیل اشاره میکند و از هجیر میپرسد که این سراپرده متعلق به چه کسی است. هجیر پاسخ میدهد که این سراپرده متعلق به طوس، پسر نوذر است و نشان فیل روی پرچمش قرار دارد.
درفش گرازه
سهراب سپس درباره سراپرده دیگری سؤال میکند که در اطراف آن پرچمهایی به رنگهای مختلف دیده میشود. در میان آنها، پرچمی سفید با نقش گراز وجود دارد که سر میله آن به شکل ماه طلایی است:
بپرسید کان زرد پردهسرای
به دهلیز چندی پیاده به پای
به گرد اندرش سرخ و زرد و بنفش
ز هرگونهای برکشیده درفش
درفشی سفیدست، پیکرگراز
سرش ماه زرین، به بالا دراز
چنین گفت کو را گرازست نام
که از جنگ شیران نتابد لگام
هُشیوار و از تخمهٔ گیوگان
که بر درد و سختی نگردد ژکان
هجیر توضیح میدهد که این سراپرده متعلق به گرازه است؛ پهلوانی جنگاور و شجاع که در نبرد حتی در برابر شیران هم عقبنشینی نمیکند. او از خاندان گیوگان است و در سختیها و دشواریها شکایت و بیتابی نمیکند.
درفش گیو
سهراب در ادامه به سراپرده یکی دیگر از بزرگان سپاه ایران توجه میکند. این بار نشانی که نظر او را جلب میکند، تصویر گرگ روی درفش است:
ازان پس بپرسید کز مهتران
کشیده سراپردهیی بر کران
یکی گرگ پیکردرفش از برش
برآورده از پرده زرین سرش
سُواران بسیار پیشش بپای
برآید همی ناله کرهنای
بدو گفت کان پور گودرز گیو
که خوانند او را همی گیو نیو
ز گودرزیان مهتر و بهترست
بر ایرانسپه بر دو سر افسرست
هجیر در پاسخ میگوید که این سراپرده متعلق به گیو، پسر گودرز است؛ یکی از پهلوانان نامدار ایران که جایگاه مهمی در سپاه دارد.
درفش رستم، نشان اژدها
اما مهمترین بخش این ماجرا زمانی است که سهراب به سراپردهای سبزرنگ توجه میکند. او در میان سپاه، پهلوانی بسیار بلندبالا را میبیند که اسبی نیرومند در کنار او قرار دارد. این پهلوان از نظر قامت و قدرت، با دیگران تفاوت زیادی دارد.
سهراب که نشانههایی از پدرش شنیده، با دقت بیشتری به او نگاه میکند و دربارهاش از هجیر سؤال میپرسد:
بدو گفت: از آن سو که تابنده شید
برآید همی، پرده بینم سپید
ز دیبای رومی به پیشش سوار رده برکشیده فزون از هزار
در ادامه، سهراب درباره سراپردهای سبزرنگ و پهلوانی که در کنار آن قرار دارد، توضیح بیشتری میدهد:
بپرسید کان سبز پردهسرای
یکی لشکری گشن پیشش بپای
یکی تخت پرمایه اندر میان
زده پیش او اختر کاویان
ز هر کس که بر پای پیشش برست
نشسته به یک رش سرش برترست
یکی باره پیشش به بالای او
کمندی فروهشته تا پای او
برو هر زمان برخروشد همی
تو گویی که در زین بجوشد همی
بسی پیل بَرگُستَوانور به پیش
همی جوشد آن مرد بر جای خویش
نه مردست از ایران به بالای او
نه بینم همی اسپ همتای او
درفشش بدید اژدها پیکرست
بران نیزهبر شیر زرینسرست
سهراب سراپردهای سبزرنگ را میبیند که در مقابل آن لشکری بزرگ ایستاده است. در میان سراپرده تختی باشکوه قرار دارد و درفش کاویانی نیز در آنجا برافراشته شده است. پهلوانی بسیار بلندبالا در آنجا حضور دارد؛ قد او از کسانی که اطرافش ایستادهاند تقریباً یک رش بلندتر است. اسب بزرگی در کنار او قرار دارد و کمندی از زین اسب آویزان است.
اسب او بسیار نیرومند و پرجنبوجوش است. فیلهای زرهپوش نیز در مقابلش ایستادهاند. سهراب میگوید در میان ایرانیان مردی به این بلندقامتی ندیدهام و اسبی همتراز اسب او نمیبینم. سپس درفشی با نقش اژدها را توصیف میکند که بر سر نیزهاش شیری طلایی قرار دارد. تمام این نشانهها به رستم اشاره دارند؛ همان پهلوانی که سهراب برای پیدا کردنش به ایران آمده است. اما در اینجا هجیر حقیقت را از او پنهان میکند.
چرا هجیر هویت رستم را پنهان کرد؟
سهراب از هجیر میخواهد نام صاحب این سراپرده را به او بگوید، اما هجیر پاسخ دیگری میدهد:
چُنین گفت کز چین یکی نیکخواه
به نوی رسیدهست نزدیک شاه
بپرسید نامش ز فرخهُجیر
بدو گفت: نامش ندارم ز ویر
بدین دژ بُدم من بدان روزگار
کجا او بیامد بر شهریار
هجیر میگوید این پهلوان، مردی نامدار از چین است که بهتازگی نزد شاه آمده و من نامش را نمیدانم. اما این پاسخ حقیقت ندارد. هجیر بهخوبی میداند که این پهلوان رستم است، ولی تصمیم میگیرد هویت او را از سهراب پنهان کند. از یک طرف، سهراب از هجیر میخواهد حقیقت را بگوید و حتی برای گرفتن پاسخ درست او را تهدید میکند. از طرف دیگر، هجیر میداند که اگر سهراب رستم را بشناسد، ممکن است به جنگ او برود. او متوجه میشود که سهراب جوانی بسیار نیرومند و خطرناک است و اگر رستم با او روبهرو شود، ممکن است اتفاقی فاجعهبار رخ دهد.
هجیر با خودش فکر میکند اگر جای رستم را نشان بدهد و سهراب او را بکشد، ستون اصلی سپاه ایران از میان میرود و کشور در معرض نابودی قرار میگیرد. بنابراین تصمیم میگیرد هویت رستم را پنهان کند. این تصمیم از یک طرف نشاندهنده وفاداری هجیر به ایران و رستم است، اما از طرف دیگر باعث میشود سهراب نتواند پدرش را پیدا کند. در نهایت، سهراب بدون اینکه بداند پهلوانی که به دنبالش میگردد در مقابل او قرار دارد، به مسیر خود ادامه میدهد و همین پنهان ماندن هویت رستم، زمینهساز یکی از تلخترین اتفاقات شاهنامه میشود.
درفشها، فراتر از یک نقش و تصویر
در جهان شاهنامه، درفش هر پهلوان هویت او را قابل شناسایی میکند. خورشید، شیر، فیل، گرگ و اژدها صرفاً نقشهای تزئینی نیستند؛ در فضای حماسی، به شخصیت و جایگاه صاحبانشان معنا میدهند. البته باید توجه داشت که فردوسی برای تکتک این نقشها معنای نمادین صریحی تعریف نمیکند؛ بنابراین تفسیر آنها را باید بهعنوان یک خوانش نمادشناسانه مطرح کرد، نه معنای قطعی متن.
برای مثال، درفش گرازه با نقش گراز، در کنار توصیف شجاعت و جنگاوری او قرار میگیرد. درفش گیو با نقش گرگ و درفش طوس با نقش فیل شناخته میشود. درفش اژدها نیز به رستم تعلق دارد و در کنار توصیف قدرت و جایگاه ویژه او در سپاه ایران قرار گرفته است. این نقشها باعث میشوند هر پهلوان نشانهای مخصوص به خود داشته باشد و در میان جمعیت بزرگ سپاه از دیگران متمایز شود. به همین دلیل، درفشها در داستان سهراب و هجیر فقط بخشی از توصیف صحنههای جنگ نیستند، بلکه در پیشبرد داستان و شکلگیری یکی از مهمترین اتفاقات آن نقش دارند.
درفشهای شاهنامه را نباید صرفاً نشانههایی متعلق به میدانهای جنگ در روزگار اسطورهای دانست. این نقشها بخشی از حافظه تصویری فرهنگ ایرانیاند؛ نشانههایی که در کنار روایت فردوسی، به شخصیتها هویت میبخشند، جایگاه آنها را مشخص میکنند و به مخاطب امکان میدهند جهان حماسی شاهنامه را بهتر بشناسد.
این موضوع با وجود گذشت قرنها، همچنان در دنیای امروز وجود دارد. امروزه هر کشور پرچم مخصوص خود را دارد و مردم آن سرزمین، پرچم را بهعنوان نشانهای از هویت ملی و تعلق خود به کشور میشناسند. رنگها، شکلها و نمادهای موجود در پرچمها نیز معمولاً با تاریخ، فرهنگ و ارزشهای آن کشور ارتباط دارند.
برای مثال، پرچم ایران از سه رنگ سبز، سفید و قرمز تشکیل شده است و هرکدام از این رنگها در برداشتهای رایج، مفاهیم و معانی خاصی را منتقل میکنند. نشان مرکزی پرچم نیز بهعنوان یکی از عناصر هویتی آن شناخته میشود. بنابراین همانطور که در شاهنامه هر پهلوان با درفش مخصوص خود شناخته میشد، امروز نیز پرچمها به ما کمک میکنند هویت یک کشور یا گروه را تشخیص دهیم.
اهمیت این نشانهها برای صنایع فرهنگی امروز، تنها در ارزش تاریخی و ادبی آنها خلاصه نمیشود. هر یک از این نقشها میتواند نقطه آغاز یک مسیر خلاقانه برای تصویرسازی، طراحی گرافیک، بازی، انیمیشن و تولید محصولات فرهنگی باشد. به بیان دیگر، شاهنامه علاوه بر گنجینهای از داستانها و شخصیتها، مجموعهای از ظرفیتهای بصری و روایی را در خود جای داده است که هنوز امکان بازخوانی و بازآفرینی دارند.
از این منظر، پرداختن به درفشهای شاهنامه فرصتی است برای دیدن میراث ادبی ایران نه فقط بهعنوان چیزی برای حفظ و یادآوری، بلکه بهعنوان منبعی زنده برای خلق محصولات فرهنگی معاصر؛ محصولاتی که میتوانند هویت ایرانی را با زبان تصویر و روایت به نسل امروز و مخاطبان گستردهتر معرفی کنند.
در نهایت، چه درفشهای پهلوانان در شاهنامه و چه پرچم کشورهای امروزی، یک مفهوم مشترک وجود دارد: هویت. همانطور که در روزگار رستم، نقش یک اژدها، گرگ یا فیل میتوانست صاحب یک درفش را از دیگران متمایز کند، امروز نیز رنگها و نمادهای یک پرچم، معرف یک ملت و پیشینه آن هستند. پرچمها در هر دوره، راهی برای نشان دادن تعلق، تاریخ و هویت بودند؛ نشانههایی که با وجود تغییر شکل و گذشت زمان، همچنان اهمیت خود را حفظ کردند.
کد مطلب 7007249
-
مشاغل و پیشههای کهن که در سایه حماسههای شاهنامه پنهان ماندند
-
شهری از نابینایان و اسبی که سیر نمیشود؛ روایتی از چیستانهای شاهنامه
-
پهلوانان همیشه در میدان جنگ نبودند؛ تفریحاتی کمتر شنیده شده در شاهنامه
-
«جامه بدرید و رخ را بکند»؛ فردوسی از آیین سوگواری ایرانیان چه میگوید؟
-
بازیهای ایرانی در چرخه تقلید؛ باید از گنجینه ادبیات کهن بازی بسازیم
-
هالووین در خیابانهای ایران؛ پذیرش یک فرهنگ وارداتی یا سرگرمی؟
-
چاپ صرف تصویر یک شخصیت روی لباس به معنای بازارپردازی نیست
-
ساختن «یوز» کافی نیست، باید برای ماندنش هم برنامه داشت
-
چرا قیمت کارخانهای خودرو باید بهطور دورهای اصلاح شود؟
-
نظارت استاندارد بر ۶ هزار واحد تولیدی در استان تهران
-
صداوسیما مجری بازسازی ساختمان شیشهای شده است
-
قاچاقچی دام در بوکان ۲.۴ میلیارد ریال جریمه نقدی شد
-
تولید ۳۵۰ عنوان کتاب در مجموعه بنیاد حفظ آثار خراسان جنوبی
-
اجرای طرح انتقال پساب بیرجند به خوسف با هفت همت اعتبار
-
ثبت بیش از ۳۳ هزار مورد تلقیح مصنوعی گاو در لرستان
-
نخستین نمایش صحنهای حماسه ۲۵ آبان اصفهان روی صحنه رفت
-
دستگیری ۲۳۱ تبعه غیرمجاز در چابهار
-
نجات ۷۳ شهروند در اصفهان طی یک هفته؛ آتشنشانی ۱۶۹ مأموریت انجام داد
-
تالش در محاصره باران؛ معابر شهری زیر آب رفتند
-
آیتالله کاظمی: وحدت ملی باید حول محور گفتمان امام شکل گیرد
-
لنگرود در شب ۲۶۰؛ خروش مردم برای انتقام و دفاع از وطن
-
نتایج کنکور تا پنجشنبه اعلام میشود؛ نحوه برگزاری کلاس قبولیهای کنکور
-
لیگ برتر فوتسال- دائم پناه مشهد و گهرزمین سیرجان
-
دویست و شصتمین حضور مردم آستانه در تجمعات
-
۲۶۰ شب ایستادگی؛ عهد ناگسستنی رشتیها با ایران
-
بارش سنگین و شدید باران در مازندران
-
تجمعات شبانه رودسر به ایستگاه ۲۶۰ رسید
-
انهدام تیم تروریستی پژاک در مرزهای غربی کشور
-
روزنامههای ورزشی دوشنبه ۲۵ آبان ۱۴۰۵
-
روزنامههای اقتصادی دوشنبه ۲۵ آبان ۱۴۰۵
-
روزنامههای صبح دوشنبه ۲۵ آبان ۱۴۰۵
-
روزنامههای ورزشی یکشنبه ۲۴ آبان ۱۴۰۵
-
روزنامههای اقتصادی یکشنبه ۲۴ آبان ۱۴۰۵
- هدایای تبلیغاتی تهران سارنگ
- امداد خودرو
- لاین نوری
- خرید طلای آب شده
- شماتیک برد موبایل
- نظافت و آشپزی در منزل
- جواهری جواد
- خرید دوچرخه برقی
- قیمت ایمپلنت
- تشک مواج سلولی
- قیمت میلگرد سیادن ابهر
- تلفن گویا و سانترال ابری
- وکیل آنلاین
- تور کربلا هوایی
- گرمی، پلتفرم سرمایهگذاری فلزات گرانبها
- ایمپلنت اصفهان
- خرید اپل ایدی
- کلینیک ترک اعتیاد تهران
- دوربین مداربسته
- جراح بینی تهران
- جراح بینی در تهران
- قیمت موکت
- تور کربلا
- استند تسلیت
- مرجع پاسخ معتبر پزشکان
- قطعات لباسشویی
- آموزشگاه تیزهوشان
- بلیط هواپیما
- نمایندگی بوش در تهران
- آموزشگاه زبان ملل
- قیمت و خرید سمعک نامرئی
- مهرینو
- تهران تایمز
- روزنامه آگاه

