سردترین اقیانوس جهان / چه رازی پشت جریان عظیم اطراف جنوبگان پنهان است؟

اقیانوس منجمد جنوبی در اطراف قاره جنوبگان قرار گرفته و سردترین اقیانوس جهان محسوب می‌شود. سطح آب این اقیانوس به‌طور منظم، به‌ویژه در محدوده عرض جغرافیایی ۵۵ تا ۶۵ درجه جنوبی، یخ می‌زند. دمای سطح آب آن نیز معمولاً بین منفی ۲ تا ۱۰ درجه سانتی‌گراد قرار دارد.

تینا مزدکی_اقیانوس منجمد جنوبی علاوه بر سردترین، یکی از بادخیزترین اقیانوس‌های جهان نیز به شمار می‌رود. با این حال، ویژگی جالب دیگر آن این است که برخلاف اقیانوس‌های دیگر، عنوان «اقیانوس» برای آن نسبتاً دیر و پس از سال‌ها بحث و اختلاف‌نظر رسمی شد.

جدیدترین اقیانوس به‌رسمیت‌شناخته‌شده جهان

اقیانوس منجمد جنوبی در دوره‌های مختلف از سوی سازمان‌های گوناگون به رسمیت شناخته شده است. دلیل اصلی اختلاف‌نظر درباره آن این بود که برخی معتقد بودند این پهنه آبی در واقع چیزی جز ترکیبی سرد از آب‌های اقیانوس‌های اطلس، هند و آرام نیست.

با این حال، دانشمندان تفاوت‌هایی میان آب‌های اطراف جنوبگان و سایر اقیانوس‌ها مشاهده کرده‌اند؛ از جمله تفاوت در جریان‌های دریایی، دما و میزان شوری آب.

سازمان بین‌المللی آب‌نگاری در سال ۱۹۳۷ اقیانوس منجمد جنوبی را به رسمیت شناخت، اما در سال ۱۹۵۳ به‌دلیل اختلاف‌نظر میان کشورهای عضو، این عنوان را حذف کرد.

در سال ۱۹۹۹، اداره ملی اقیانوسی و جوی آمریکا (NOAA) رسماً اقیانوس منجمد جنوبی را به رسمیت شناخت و مرز آن را از ساحل جنوبگان تا عرض جغرافیایی ۶۰ درجه جنوبی پیشنهاد کرد. این پیشنهاد برای سازمان بین‌المللی آب‌نگاری ارسال شد، اما این سازمان تصمیم نهایی درباره آن اتخاذ نکرد.

در سال ۲۰۲۱، هیئت نام‌های جغرافیایی ایالات متحده نیز اقیانوس منجمد جنوبی را به رسمیت شناخت. نشنال جئوگرافیک نیز در ژوئن همان سال و هم‌زمان با روز جهانی اقیانوس، این عنوان را پذیرفت.

اقیانوس منجمد جنوبی چه ویژگی‌هایی دارد؟

اقیانوس منجمد جنوبی با مساحتی حدود ۸ میلیون و ۴۷۹ هزار مایل مربع، دومین اقیانوس کوچک جهان است. کوچک‌ترین اقیانوس جهان، اقیانوس منجمد شمالی در قطب مقابل آن است.

آب‌های سطحی اقیانوس منجمد جنوبی در بسیاری از مناطق شوری کمتری نسبت به سایر اقیانوس‌ها دارند، هرچند الگوی شوری در این پهنه آبی پیچیده است.

هنگامی که آب دریا یخ می‌زند، بیشتر نمک موجود در آن از یخ در حال تشکیل خارج شده و وارد آب زیرین می‌شود. این فرایند که «دفع آب‌نمک» نام دارد، باعث می‌شود خود یخ دریایی نسبتاً شیرین باشد. از سوی دیگر، ذوب یخ‌های دریایی و یخچال‌ها و همچنین بارش باران و برف می‌تواند در برخی مناطق موجب کاهش شوری آب‌های سطحی شود.

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌هایی که این اقیانوس را از سایر اقیانوس‌های جهان متمایز می‌کند، مرزهای آن است. در حالی که مرز بیشتر اقیانوس‌ها با خشکی‌های قاره‌ای مشخص می‌شود، مرز اقیانوس منجمد جنوبی بیش از هر چیز به یک جریان دریایی قدرتمند وابسته است: «جریان گردشی قطبی جنوبگان».

جریان گردشی قطبی جنوبگان؛ یکی از قدرتمندترین جریان‌های زمین

جریان گردشی قطبی جنوبگان یا ACC قدرتمندترین سامانه جریان دریایی در اقیانوس‌های جهان است و حوضه‌های اقیانوس اطلس، هند و آرام را به یکدیگر مرتبط می‌کند.

شکل‌گیری این جریان به حدود ۳۴ میلیون سال قبل بازمی‌گردد؛ زمانی که جنوبگان از آمریکای جنوبی جدا شد. این جریان در جهت شرق و به‌شکل حلقه‌ای در اطراف جنوبگان و تقریباً در عرض جغرافیایی ۶۰ درجه جنوبی حرکت می‌کند.

بادها تأثیر بسیار زیادی بر این جریان دارند و به همین دلیل گاهی از آن با عنوان «رانش بادهای غربی» نیز یاد می‌شود.

حیات در اقیانوس یخ‌زده جنوبگان

اقیانوس منجمد جنوبی محیطی سرد و خشن است، اما آب‌های غنی از اکسیژن آن از گونه‌های متنوعی از جانوران، هم درون آب و هم در سواحل جنوبگان، پشتیبانی می‌کنند.

یکی از ماهی‌های رایج این منطقه «ماهی کاد جنوبگان» است که توانایی زنده ماندن در آب‌های بسیار سرد را دارد.

زنجیره غذایی این اکوسیستم از پلانکتون‌ها آغاز می‌شود. مواد مغذی که به‌وسیله جریان‌های صعودی از اعماق به سطح آب می‌آیند، به رشد پلانکتون‌ها کمک می‌کنند.

پلانکتون‌ها نیز غذای کریل‌ها هستند؛ سخت‌پوستان کوچکی که خود به منبع غذایی مهمی برای ماهی‌ها، نهنگ‌ها و فک‌ها تبدیل می‌شوند.

شکوفایی فیتوپلانکتون‌ها می‌تواند موجب افزایش شدید جمعیت کریل‌ها در نزدیکی سطح آب شود. در برخی مواقع، تجمع این موجودات حتی می‌تواند رنگ آب را به قرمز تغییر دهد.

با این حال، شناخته‌شده‌ترین جانوران اقیانوس منجمد جنوبی بدون شک پنگوئن‌ها هستند.

در سراسر جهان ۱۸ گونه پنگوئن زندگی می‌کنند که هفت گونه بومی جنوبگان و آب‌های اطراف آن هستند. این گونه‌ها شامل پنگوئن چانه‌نواری، پنگوئن ماکارونی، پنگوئن صخره‌ای، پنگوئن شاهی، پنگوئن آدلی، پنگوئن جنتو و پنگوئن امپراتور می‌شوند.

پنگوئن امپراتور بزرگ‌ترین گونه پنگوئن در اقیانوس منجمد جنوبی است. این پنگوئن‌ها همچنین توانایی شنا با سرعتی حدود ۹ مایل بر ساعت را دارند.

نقش اقیانوس منجمد جنوبی در جذب دی‌اکسیدکربن

اقیانوس منجمد جنوبی نقش مهمی در جذب دی‌اکسیدکربن و انتقال آن به آب‌های عمیق دارد. آب سرد، گردش شدید آب در اعماق، بادهای قدرتمند و فعالیت‌های زیستی در کنار یکدیگر باعث شده‌اند این اقیانوس توانایی بالایی برای جذب دی‌اکسیدکربن داشته باشد.

برآوردها نشان می‌دهد اقیانوس منجمد جنوبی می‌تواند مسئول جذب تا ۴۰ درصد از دی‌اکسیدکربنی باشد که توسط تمام اقیانوس‌های جهان جذب می‌شود.

میزان دی‌اکسیدکربنی که این اقیانوس قادر به جذب آن است، تا حدی به مقدار کربنی بستگی دارد که از اعماق به سطح آب منتقل می‌شود.

برخی دانشمندان معتقدند افزایش سرعت بادها می‌تواند آب‌های عمیق‌تر را با شدت بیشتری به سطح بیاورد و در نتیجه توانایی اقیانوس منجمد جنوبی برای جذب انتشارهای کربنی را کاهش دهد.

با این حال، گروه دیگری از دانشمندان تاکنون شواهدی برای وقوع چنین روندی پیدا نکرده‌اند. یکی از دلایل احتمالی، اثر دیگری از گرمایش جهانی یعنی ذوب یخچال‌ها و یخ‌های دریایی است.

ورود آب شیرین ناشی از ذوب یخ‌ها به اقیانوس منجمد جنوبی، اختلاف چگالی میان آب‌های سطحی و اعماق را افزایش می‌دهد. در نتیجه لایه‌بندی آب شدیدتر می‌شود و بالا آمدن دی‌اکسیدکربن موجود در آب‌های عمیق دشوارتر خواهد شد.