خرمآباد در بنبست نسخههای اشتباه/ مدیریت جزیرهای شهر را قفل کرد!
- 14 مرداد 1405 – 09:18
- اخبار استانها
- اخبار لرستان
ترافیک خرمآباد در سایه کمبود پارکینگ، تمرکز کاربریها و نبود حملونقل کارآمد، مهمترین دغدغههای شهر است.
استانها
به گزارش خبرگزاری تسنیم از خرمآباد، افزایش روزافزون ترافیک در خرمآباد طی سالهای اخیر، به یکی از مهمترین دغدغههای شهروندان و مدیران شهری تبدیل شده است. گرههای ترافیکی در هسته مرکزی شهر، کمبود پارکینگ، تمرکز خدمات و فعالیتهای اداری و تجاری، توسعه نامتوازن کالبدی و محدودیتهای طبیعی شهر، سبب شده است که هر روز بر حجم نارضایتی عمومی افزوده شود. با این حال، بسیاری از کارشناسان معتقدند مسئله ترافیک خرمآباد را نمیتوان صرفاً با افزایش خیابانها یا اجرای طرحهای مقطعی مهندسی ترافیک حل کرد، بلکه ریشه این وضعیت را باید در نحوه برنامهریزی شهری، سیاستگذاریهای گذشته و نبود مدیریت یکپارچه جستوجو کرد.
در همین راستا، خبرنگار تسنیم با مریم بیرانوند دکترای جغرافیا و برنامهریزی شهری و عضو هیات علمی جهاد دانشگاهی واحد لرستان، به گفتوگو نشسته است تا از منظر علمی، ابعاد مختلف بحران ترافیک خرمآباد، نقش ساختار طبیعی شهر، کاستیهای مدیریتی و راهکارهای برونرفت از این وضعیت را بررسی کند.
دکتر بیرانوند در ابتدای این گفتوگو با تأکید بر اینکه آنچه امروز در خرمآباد مشاهده میشود صرفاً یک بحران ترافیکی نیست، اظهار داشت: ترافیک در واقع «نشانه» یک مسئله عمیقتر است و نباید آن را صرفاً به ازدحام خودروها تقلیل داد.
وی گفت: در ادبیات نوین برنامهریزی شهری، ترافیک یک «علامت» از اختلال در نظام مدیریت شهری محسوب میشود. زمانی که توسعه کالبدی، سیاستهای کاربری زمین و نظام حملونقل بدون هماهنگی و هر کدام به صورت جزیرهای مدیریت شوند، نتیجهای جز قفل شدن شریانهای حیاتی شهر نخواهد داشت.
این پژوهشگر حوزه برنامهریزی شهری افزود: در پژوهشهایی که درباره الگوی سیاستگذاری یکپارچه شهری در خرمآباد انجام دادهام، به این نتیجه رسیدهام که ریشه اصلی مشکلات امروز، ضعف در حکمرانی شهری و نبود سیاستگذاری منسجم میان دستگاههای مختلف است. بنابراین اگر تنها به دنبال اصلاح تقاطعها یا تعریض خیابانها باشیم، در واقع با معلولها برخورد کردهایم نه با علت اصلی.
خرمآباد؛ شهری که جغرافیا سرنوشت ترافیک آن را تعیین کرده است
عضو هیات علمی جهاد دانشگاهی واحد لرستان با اشاره به ویژگیهای منحصر به فرد جغرافیایی خرمآباد اظهار کرد: این شهر برخلاف بسیاری از شهرهای کشور، در یک دره باریک و اکولوژیک شکل گرفته و همین موضوع محدودیتهای جدی برای توسعه شبکه معابر ایجاد کرده است.
وی توضیح داد: خرمآباد یک شهر خطی است و برخلاف شهرهای واقع در دشت، امکان توسعه شبکهای خیابانها یا ایجاد مسیرهای موازی متعدد را ندارد. در مطالعاتی که درباره زیرساختهای مدیریتی و توسعه دره خرمآباد انجام دادهام، مشخص شده که توپوگرافی خشن منطقه باعث شده بخش عمده بار ترافیکی شهر تنها بر چند محور اصلی متمرکز شود.
به گفته این استاد دانشگاه، در چنین شرایطی حتی ایجاد یک گره ترافیکی کوچک نیز میتواند عملکرد کل شبکه حملونقل شهر را مختل کند؛ زیرا برخلاف شهرهای هموار، امکان توزیع بار ترافیکی در مسیرهای جایگزین وجود ندارد.
وی تأکید کرد: یکی از خطاهای رایج در مدیریت شهری، مقایسه خرمآباد با شهرهایی است که محدودیتهای طبیعی مشابه ندارند. نسخههایی که برای شهرهای دشتی یا کویری نوشته میشود، الزاماً در خرمآباد قابل اجرا نیست و حتی ممکن است مشکلات را تشدید کند.
توسعه کالبدی بدون توجه به ظرفیت معابر
این پژوهشگر شهری یکی دیگر از عوامل شکلگیری وضعیت کنونی را توسعه نامتوازن کالبدی دانست و گفت: بخش عمده هسته مرکزی خرمآباد متعلق به بافتهای قدیمی است؛ بافتهایی که اساساً برای حرکت پیاده طراحی شدهاند، نه برای حجم عظیم خودروهای امروزی.
وی افزود: متأسفانه طی دهههای گذشته، به جای اصلاح الگوی توسعه شهری، سیاستهایی مانند تراکمفروشی و تغییر کاربریهای گسترده در همین معابر محدود دنبال شد. نتیجه این تصمیمات آن بود که بدون افزایش ظرفیت شبکه معابر، تقاضای سفر روزبهروز بیشتر شد.
بیرانوند ادامه داد: وقتی مراکز تجاری، اداری، درمانی و خدماتی در یک محدوده کوچک متمرکز میشوند، طبیعی است که حجم سفرهای روزانه نیز به همان نقطه هدایت شود. بنابراین مشکل تنها افزایش تعداد خودروها نیست، بلکه عدم تناسب میان ظرفیت شبکه معابر و میزان تقاضای سفر است.
وی با اشاره به اینکه افزایش عرض خیابانها همیشه راهحل مناسبی برای کاهش ترافیک نیست، اظهار داشت: بسیاری تصور میکنند هرچه خیابانهای بیشتری ساخته شود، مشکل ترافیک حل خواهد شد؛ در حالی که تجربه شهرهای موفق دنیا خلاف این موضوع را نشان میدهد.
این پژوهشگر شهری افزود: در شرایطی که امکان توسعه فیزیکی معابر به دلیل محدودیتهای طبیعی وجود ندارد، باید به سمت مدیریت تقاضای سفر حرکت کنیم؛ یعنی الگوی استقرار کاربریها اصلاح شود، خدمات در سطح شهر توزیع متوازن پیدا کنند و شهروندان برای انجام امور روزمره مجبور نباشند هر بار با خودروی شخصی به مرکز شهر مراجعه کنند.
وی تأکید کرد: اگر همچنان همه فعالیتهای اقتصادی، اداری و خدماتی در هسته مرکزی متمرکز بماند، حتی اگر چند خیابان دیگر هم ساخته شود، باز هم ترافیک به همان نقطه بازخواهد گشت؛ زیرا منشأ تولید سفر تغییر نکرده است.
پارکینگ؛ حلقه فراموششده مدیریت شهری
دکتر بیرانوند در ادامه با اشاره به کمبود پارکینگ عمومی در خرمآباد گفت: یکی از مشکلات مزمن بسیاری از شهرهای ایران، از جمله خرمآباد، ضعف در سیاستگذاری تأمین پارکینگ است.
وی اظهار کرد: در بررسیهایی که درباره عملکرد شهرداریهای استان انجام دادهایم، مشخص شد که در بسیاری از پروژههای ساختمانی، تأمین پارکینگ یا به درستی انجام نشده یا پس از ساخت، به کاربریهای دیگری مانند انباری و واحد تجاری تبدیل شده است.
به گفته وی، از سوی دیگر در طرحهای توسعه شهری نیز زمینهای مناسب برای احداث پارکینگهای طبقاتی یا هوشمند در هسته مرکزی شهر به اندازه کافی پیشبینی نشده و همین موضوع موجب شده خودروها بخش قابل توجهی از معابر را به پارک حاشیهای اختصاص دهند و ظرفیت عبور و مرور کاهش یابد.
فلکالافلاک؛ گره ترافیکی در قلب هویت تاریخی خرمآباد
این پژوهشگر برنامهریزی شهری در ادامه با اشاره به مشکلات محدوده تاریخی قلعه فلکالافلاک، این مجموعه را مهمترین کانون هویتی و گردشگری خرمآباد دانست و گفت: مدیریت ترافیک این محدوده باید بر پایه اصول حفاظت از میراث فرهنگی و شهرسازی پایدار انجام شود، نه صرفاً با افزایش ظرفیت ورود خودرو.
وی اظهار کرد: یکی از اشتباهات رایج آن است که تصور میشود هرچه امکان دسترسی خودرو به بناهای تاریخی بیشتر شود، توسعه گردشگری نیز محقق خواهد شد؛ در حالی که تجربه شهرهای تاریخی جهان دقیقاً خلاف این موضوع را نشان میدهد. بسیاری از شهرهای موفق دنیا، هستههای تاریخی خود را از سلطه خودرو خارج کردهاند و دسترسی گردشگران را از طریق حملونقل عمومی، مسیرهای پیاده و سامانههای حملونقل پاک تأمین میکنند.
بیرانوند افزود: ورود گسترده خودرو به پیرامون قلعه فلکالافلاک نه تنها موجب قفل شدن معابر محدود این محدوده میشود، بلکه کیفیت بصری، آرامش محیطی و ارزشهای تاریخی این اثر را نیز تحت تأثیر قرار میدهد. از این رو، مدیریت این محدوده باید بر اساس الگوی «پهنه آرام شهری» و «مدیریت بدون خودرو» طراحی شود؛ الگویی که در آن اولویت با عابر پیاده، گردشگر و کیفیت فضای عمومی است، نه عبور خودروهای شخصی.
عضو هیات علمی جهاد دانشگاهی واحد لرستان ادامه داد: ساخت پارکینگهای بزرگ در مجاورت آثار تاریخی، برخلاف تصور عمومی، راهحل مناسبی نیست؛ زیرا چنین اقدامی عملاً خودروهای بیشتری را به سمت گلوگاههای تاریخی هدایت میکند. راهکار اصولی، ایجاد پارکینگهای پیرامونی در مبادی ورودی بافت تاریخی و انتقال گردشگران از طریق شاتلهای برقی، مسیرهای پیاده استاندارد، دوچرخه و ناوگان حملونقل عمومی است؛ رویکردی که علاوه بر کاهش ترافیک، کیفیت تجربه گردشگری را نیز ارتقا میدهد.
توسعه گردشگری بدون توسعه زیرساخت، نتیجهای جز نارضایتی ندارد
این استاد دانشگاه با اشاره به مشکلات ترافیکی محدوده دریاچه کیو و دیگر مراکز گردشگری خرمآباد نیز اظهار داشت: توسعه گردشگری زمانی پایدار خواهد بود که همزمان با آن، زیرساختهای حملونقل و خدمات شهری نیز توسعه پیدا کنند.
وی گفت: در سالهای گذشته سرمایهگذاریهایی برای ارتقای برخی جاذبههای گردشگری انجام شده، اما متناسب با آن، ظرفیت پارکینگ، حملونقل عمومی، مسیرهای پیاده، دوچرخهسواری و مدیریت سفر توسعه نیافته است. نتیجه چنین رویکردی، افزایش ازدحام خودرو، نارضایتی شهروندان و کاهش کیفیت تجربه گردشگری است.
بیرانوند تأکید کرد: دریاچه کیو به عنوان یکی از مهمترین مقاصد تفریحی خرمآباد باید با یک شبکه حملونقل عمومی کارآمد، مسیرهای ایمن پیاده و دوچرخه و پارکینگهای متمرکز در فاصله مناسب از حریم دریاچه پشتیبانی شود. ادامه روند فعلی نه تنها مشکل ترافیک را تشدید میکند، بلکه به تدریج ظرفیت زیستمحیطی این محدوده ارزشمند را نیز با مخاطره مواجه خواهد کرد.
این پژوهشگر حوزه برنامهریزی شهری، تغییر رویکرد از «شهر خودرو محور» به «شهر انسانمحور» را ضرورتی اجتنابناپذیر برای آینده خرمآباد دانست و اظهار کرد: محدودیتهای طبیعی دره خرمآباد اجازه توسعه بیپایان شبکه معابر را نمیدهد؛ بنابراین آینده این شهر نه در خیابانکشی بیشتر، بلکه در بازپسگیری فضاهای شهری برای شهروندان است.
وی افزود: توسعه پیادهراهها، افزایش کیفیت فضاهای عمومی، ایجاد مسیرهای ایمن دوچرخه، ارتقای مبلمان شهری، افزایش سرزندگی فضاهای عمومی و اولویتبخشی به عابران پیاده، از مهمترین سیاستهایی است که میتواند کیفیت زندگی شهری را ارتقا دهد. در چنین شرایطی، شهروندان نیز انگیزه بیشتری برای کاهش استفاده از خودروی شخصی خواهند داشت.
مدیریت جزیرهای؛ ریشه بسیاری از مشکلات امروز
بیرانوند با انتقاد از نبود هماهنگی میان دستگاههای مسئول در حوزه مدیریت شهری گفت: یکی از مهمترین آسیبهای خرمآباد، فقدان حکمرانی یکپارچه شهری است. هر دستگاهی بر اساس مأموریت خود تصمیم میگیرد، اما پیامدهای آن بر شبکه حملونقل و ساختار فضایی شهر کمتر مورد توجه قرار میگیرد.
وی افزود: شهرداری، شورای شهر، اداره کل راه و شهرسازی، پلیس راهور، میراث فرهنگی و سایر نهادهای مرتبط، هر کدام بخشی از مسئولیت را بر عهده دارند، اما نبود یک سازوکار هماهنگ موجب شده تصمیمها به صورت جزیرهای اتخاذ شوند. نتیجه این وضعیت، تمرکز بیش از حد خدمات در مرکز شهر، افزایش سفرهای درونشهری و شکلگیری گرههای مزمن ترافیکی است.
این پژوهشگر خاطرنشان کرد: طرحهای جامع و تفصیلی نیز نیازمند بازنگری جدی هستند. این اسناد باید از یک نقشه صرف برای توسعه کالبدی خارج شوند و به ابزار واقعی مدیریت شهری تبدیل شوند؛ اسنادی که بتوانند میان توسعه شهری، حملونقل، محیطزیست، اقتصاد شهری و تابآوری تعادل ایجاد کنند.
دکتر بیرانوند در پاسخ به این پرسش که اگر مسئول تدوین یک برنامه پنجساله برای اصلاح وضعیت حملونقل خرمآباد باشد، چه اقداماتی را در اولویت قرار خواهد داد، گفت: نخستین گام، استقرار سامانه هوشمند مدیریت ترافیک و گردشگری است تا جریان سفرها به صورت لحظهای پایش و مدیریت شود و تصمیمگیریها بر مبنای دادههای واقعی انجام گیرد، نه بر اساس برداشتهای مقطعی.
وی ادامه داد: اولویت دوم، اجرای طرح جامع پیادهراهها، ایجاد پارکینگهای پیرامونی و کاهش تدریجی حضور خودرو در هسته تاریخی و مرکزی شهر است؛ اقدامی که علاوه بر کاهش بار ترافیکی، کیفیت محیط شهری و جذابیت گردشگری خرمآباد را نیز افزایش خواهد داد.
به گفته وی، بازنگری در ضوابط کاربری اراضی، جلوگیری از تراکمفروشی بیضابطه، الزام واقعی به تأمین پارکینگ در پروژههای ساختمانی و پیوند دادن توسعه تجاری با ظرفیت حملونقل عمومی، سومین محور این برنامه خواهد بود.
وی تصریح کرد: در کنار این اقدامات، توسعه ناوگان حملونقل عمومی، اصلاح نظام توزیع خدمات شهری، استفاده از فناوریهای هوشمند، تقویت مشارکت شهروندان در تصمیمسازیهای شهری و ایجاد بانک جامع اطلاعات حملونقل نیز باید به عنوان اجزای مکمل این برنامه مورد توجه قرار گیرد؛ چرا که حل مسئله ترافیک، نیازمند مجموعهای از اقدامات هماهنگ و میانبخشی است، نه اجرای چند پروژه عمرانی پراکنده.
توسعه در هماهنگی با طبیعت، نه در تقابل با آن
این پژوهشگر برنامهریزی شهری در پایان با تأکید بر ضرورت تغییر نگاه مدیران نسبت به آینده خرمآباد گفت: بزرگترین خطایی که نباید تکرار شود، نادیده گرفتن ظرفیتهای طبیعی و بومشناختی این شهر است. خرمآباد یک شهر خطی در بستری اکولوژیک و حساس است و نمیتوان نسخه شهرهای هموار را برای آن تجویز کرد.
وی اظهار داشت: هرگونه توسعه کالبدی، تمرکز فعالیتهای تجاری در هسته مرکزی یا ایجاد شریانهای جدید بدون انجام مطالعات جامع حملونقلی، محیطزیستی و اجتماعی، نه تنها مشکلات موجود را حل نخواهد کرد، بلکه هزینههای سنگینتری را به نسلهای آینده تحمیل میکند.
بیرانوند تأکید کرد: آینده خرمآباد در گرو پذیرش واقعیتهای جغرافیایی آن است. باید به جای تلاش برای غلبه بر محدودیتهای طبیعی، برنامهریزی شهری را بر پایه همین ظرفیتها سامان داد. اگر توسعه شهری با اصول پایداری، حکمرانی یکپارچه، حملونقل همگانی و حفظ میراث طبیعی و تاریخی همراه شود، خرمآباد میتواند به الگویی موفق از توسعه شهری در شهرهای درهای کشور تبدیل شود.
وی در پایان خاطرنشان کرد: حل معضل ترافیک خرمآباد بیش از آنکه به پروژههای عمرانی جدید نیاز داشته باشد، به اصلاح نگرش در مدیریت شهری نیازمند است. تا زمانی که برنامهریزی بر پایه ظرفیتهای واقعی شهر، دادههای علمی و هماهنگی میان دستگاهها شکل نگیرد، هر راهکار مقطعی تنها مُسکنی موقت خواهد بود. آینده خرمآباد در گرو آن است که توسعه را نه در تقابل با طبیعت، بلکه در هماهنگی با جغرافیا، تاریخ و هویت این شهر تعریف کنیم.
انتهای پیام/